કૂર્મપુરાણમ્

ઓષ્ઠાવલમોકૌ સ્પૃષ્ટ્વા વાસો વિપરિધાય ચ

ઓઠ અને મોઢાની અંદર સ્પર્શ કર્યા પછી, કપડું ફરીથી પહેરી લેવું જોઈએ.

ષ્ઠીવિત્વાધ્યયનારમ્ભે કાસશ્વાસાગમે તથા

થૂકી નાખ્યા પછી, અથવા ખાંસી કે ઊંડો શ્વાસ લીધા પછી, પાઠ શરૂ કરતાં પહેલાં પણ આવું કરવું જોઈએ.

સંધ્યયોરુભયોસ્તદ્વદાચાન્તો ઽપ્યાચમેત્ પુનઃ

સાંજ અને સવારે બંને સમયે, પહેલેથી જ મોઢું ધોયું હોય તો પણ ફરીથી ધોઈ લેવું જોઈએ.

આચામેદશ્રુપાતે વા લોહિતસ્ય તથૈવ ચ

આંસુ આવી જાય પછી કે લોહી વહી જાય પછી પણ મોઢું ધોઈ લેવું જોઈએ.

આચાન્તો ઽપ્યાચમેત્ સુપ્ત્વા સકૃત્સકૃદથાન્યતઃ

મોઢું ધોઈ લીધું હોય તો પણ, ઊંઘ્યા પછી એક વાર કે વારંવાર, અને અન્ય પ્રસંગોએ પણ ફરીથી ધોઈ લેવું જોઈએ.

સ્ત્રીણામથાત્મનઃ સ્પર્શે નીવીં વા પરિધાય ચ

સ્ત્રી કે પોતાને સ્પર્શ કર્યા પછી, અથવા નીચેનું કપડું પહેરી લીધા પછી પણ મોઢું ધોઈ લેવું જોઈએ.

કેશાનાં ચાત્મનઃ સ્પર્શે વાસસો ઽક્ષાલિતસ્ય ચ

પોતાના વાળને સ્પર્શ કર્યા પછી, અથવા અધુધોવાયેલા કપડાં પહેરી લીધા પછી પણ મોઢું ધોઈ લેવું જોઈએ.

શૌચેપ્સુઃ સર્વદાચામેદાસીનઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ

પવિત્રતા ઇચ્છે તે વ્યક્તિએ હંમેશા બેસીને, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું ધોઈ લેવું જોઈએ.

અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમાચાન્તો ઽપ્યશુચિર્ભવેત્

પગ ધોઈયા વિના, મોઢું ધોઈ લીધું હોય તો પણ શુદ્ધિ મળતી નથી.

ન ચૈવ વર્ષધારાભિર્ન તિષ્ઠન્ નોદ્ધૃતોદકૈઃ

વરસાદના પાણીથી, ઊભા રહીને, કે ખેંચીને લાવેલા પાણીથી મોઢું ધોઈવું નહીં.

ન પાદુકાસનસ્થો વા બહિર્જાનુરથાપિ વા

પાદુકા પર કે આસન પર બેસીને, અથવા ઘૂંટણ બહાર રાખીને, કે અન્ય રીતે પણ મોઢું ધોઈવું નહીં.

નાવીક્ષિતાભિઃ ફેનાદ્યૈરુપેતાભિરથાપિ વા

ફીણાળું કે અશુદ્ધ પાણી, અથવા બીજાના જોવાયેલા પાણીથી પણ મોઢું ધોઈવું નહીં.

ન ચૈવાઙ્ગુલિભિઃ શબ્દં ન કુર્વન્ નાન્યમાનસઃ

આંગળીઓથી અવાજ કરતા, કે મન બીજે હોય ત્યારે પણ મોઢું ધોઈવું નહીં.

ન પાણિક્ષુભિતાભિર્વા ન બહિષ્કક્ષ એવ વા

હાથ હલનચલન કરતા હોય ત્યારે, અથવા યોગ્ય જગ્યાની બહાર પણ મોઢું ધોઈવું નહીં.

પ્રાશિતાભિસ્તથાવૈશ્યઃ સ્ત્રીશૂદ્રૌ સ્પર્શતો ઽન્તતઃ

વૈશ્ય, સ્ત્રી કે શૂદ્રે પીધેલું પાણી, કે માત્ર સ્પર્શ કરેલું પણ હોય તો, એથી મોઢું ધોઈવું નહીં.

અન્તરાઙ્ગુષ્ઠદેશિન્યો પિતૄણાં તીર્થમુત્તમમ્

અંગૂઠા અને તर्जની વચ્ચેનું પાણી પિતૃઓ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

અઙ્ગુલ્યગ્રે સ્મૃતં દૈવં તદેવાર્ષં પ્રકીર્તિતમ્

આંગળીઓના ટોચેનું પાણી 'દૈવ' કહેવાય છે; એ જ 'ઋષિ' માટે પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

તદેવ સૌમિકં તીર્થમેતજ્જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ

આજ તીર્થ જાણીને મનુષ્ય ભટકે નહીં; આ જ સાચું શુભ તીર્થ છે.

કાયેન વાથ દૈવેન તુ પિત્ર્યેણ વૈ દ્વિજાઃ

દ્વિજો, શરીરથી, ભાગ્યથી કે પિતૃકર્મથી—

સંમૃજ્યાઙ્ગુષ્ઠમૂલેન મુખં વૈ સમુપસ્પૃશેત્

અંગૂઠાની મૂળથી મોઢું સારી રીતે સાફ કરીને સ્પર્શવું જોઈએ.

તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠયોગેન સ્પૃશેન્નાસાપૃટદ્વયમ્

તર્જની અને અંગૂઠા સાથે બંને નાસિકાના ભાગને સ્પર્શવા જોઈએ.

સંસ્પૃશેદ્ વા શિરસ્તદ્વદઙ્ગુષ્ઠેનાથવા દ્વયમ્

અથવા, એ જ રીતે અંગૂઠાથી માથું કે બંને બાજુ સ્પર્શી શકાય.

બ્રહ્મા વિષ્ણુર્મહેશશ્ચ ભવન્તીત્યનુશુશ્રુમઃ

અમે સાંભળ્યું છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ એ રીતે હાજર થાય છે.

સંસ્પૃષ્ટયોર્લોચનયોઃ પ્રીયેતે શશિભાસ્કરૌ

બંને આંખોને સ્પર્શવાથી ચંદ્ર અને સૂર્ય પ્રસન્ન થાય છે.

કર્ણયોઃ સ્પૃષ્ટયોસ્તદ્વત્ પ્રીયેતે ચાનિલાનલૌ

એ જ રીતે, બંને કાનને સ્પર્શવાથી વાયુ અને અગ્નિ પ્રસન્ન થાય છે.

મૂર્ધ્નિ સંસ્પર્શનાદેકઃ પ્રીતઃ સ પુરુષો ભવેત્

માથાના ટોચે સ્પર્શવાથી એ મનુષ્ય વિશેષ આનંદિત થાય છે.

દન્તવદ્ દન્તલગ્નેષુ જિહ્વાસ્પર્શે ઽશુચિર્ભવેત્

જ્યારે જીભ દાંત કે દાંતમાં ફસાયેલા પદાર્થને સ્પર્શે, ત્યારે અશુદ્ધિ થાય છે.

ભૂમિગૈસ્તે સમા જ્ઞેયા ન તૈરપ્રયતો ભવેત્

જમીન પર રાખેલા પદાર્થો જમીન જેટલાં જ ગણવા, અને તેમને વિના સંકલ્પે વાપરવા નહીં.

ફલમૂલે ચેક્ષુદણ્ડે ન દોષં પ્રાહ વે મનુઃ

ફળ, મૂળ અને ઈખમાં કોઈ દોષ નથી, એમ મનુએ કહ્યું છે.