કૂર્મપુરાણમ્

ભૈક્ષ્યસ્ય ચરણં પ્રોક્તં પતિતાદિષુ વર્જિતમ્

ભિક્ષા માગવાની રીત કહેવામાં આવી છે, પણ પતિત અને આવા લોકો પાસેથી લેવી નહીં.

બ્રહ્મચર્યાહરેદ્ ભૈક્ષં ગૃહેભ્યઃ પ્રયતો ઽન્વહમ્

બ્રહ્મચારીને દરરોજ ઘરોમાંથી ભિક્ષા એકત્ર કરવાની, શ્રદ્ધા અને શુદ્ધિપૂર્વક મહેનતથી કરવી.

અલાભે ત્વન્યગેહાનાં પૂર્વં પૂર્વં વિવર્જયેત્

જો ભિક્ષા ન મળે તો, અગાઉ ગયેલા ઘરોમાં ફરી જવું નહીં.

નિયમ્ય પ્રયતો વાચં દિશસ્ત્વનવલોકયન્

બોલવાનું સંયમ રાખીને, દિશાઓમાં નજર ન ફેરવીને, સંપૂર્ણ પ્રયત્નપૂર્વક ચાલવું.

ભુઞ્જીત પ્રયતો નિત્યં વાગ્યતો ઽનન્યમાનસઃ

હંમેશા શ્રદ્ધાપૂર્વક, મૌન અને એકાગ્ર મનથી જ ભોજન કરવું.

ભૈક્ષ્યેણ વ્રતિનો વૃત્તિરુપવાસસમા સ્મૃતા

વ્રત રાખનારા લોકોની ભિક્ષાથી જીવિકા ઉપવાસ જેટલી પવિત્ર માનવામાં આવે છે.

દૃષ્ટ્વા હૃષ્યેત્ પ્રસીદેચ્ચ પ્રતિનન્દેચ્ચ સર્વશઃ

જોઈને આનંદ અનુભવવો, પ્રસન્ન થવું અને હંમેશા સહર્ષ પ્રતિસાદ આપવો.

અપુણ્યં લોકવિદ્વિષ્ટં તસ્માત્ તત્પરિવર્જયેત્

અપવિત્ર અને સમાજે નાપસંદ કરેલી વસ્તુઓથી હંમેશા દૂર રહેવું.

નાદ્યાદુદઙ્મુખો નિત્યં વિધિરેષ સનાતનઃ

હંમેશા ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું કરીને ભોજન ન કરવું; આ શાશ્વત નિયમ છે.

શુચૌ દેશે સમાસીનો ભુક્ત્વા ચ દ્વિરુપસ્પૃશેત્

પવિત્ર જગ્યાએ બેસીને, ભોજન કર્યા પછી બે વખત મોઢું ધોઈ લેવું જોઈએ.

ઓષ્ઠાવલમોકૌ સ્પૃષ્ટ્વા વાસો વિપરિધાય ચ

ઓઠ અને મોઢાની અંદર સ્પર્શ કર્યા પછી, કપડું ફરીથી પહેરી લેવું જોઈએ.

ષ્ઠીવિત્વાધ્યયનારમ્ભે કાસશ્વાસાગમે તથા

થૂકી નાખ્યા પછી, અથવા ખાંસી કે ઊંડો શ્વાસ લીધા પછી, પાઠ શરૂ કરતાં પહેલાં પણ આવું કરવું જોઈએ.

સંધ્યયોરુભયોસ્તદ્વદાચાન્તો ઽપ્યાચમેત્ પુનઃ

સાંજ અને સવારે બંને સમયે, પહેલેથી જ મોઢું ધોયું હોય તો પણ ફરીથી ધોઈ લેવું જોઈએ.

આચામેદશ્રુપાતે વા લોહિતસ્ય તથૈવ ચ

આંસુ આવી જાય પછી કે લોહી વહી જાય પછી પણ મોઢું ધોઈ લેવું જોઈએ.

આચાન્તો ઽપ્યાચમેત્ સુપ્ત્વા સકૃત્સકૃદથાન્યતઃ

મોઢું ધોઈ લીધું હોય તો પણ, ઊંઘ્યા પછી એક વાર કે વારંવાર, અને અન્ય પ્રસંગોએ પણ ફરીથી ધોઈ લેવું જોઈએ.

સ્ત્રીણામથાત્મનઃ સ્પર્શે નીવીં વા પરિધાય ચ

સ્ત્રી કે પોતાને સ્પર્શ કર્યા પછી, અથવા નીચેનું કપડું પહેરી લીધા પછી પણ મોઢું ધોઈ લેવું જોઈએ.

કેશાનાં ચાત્મનઃ સ્પર્શે વાસસો ઽક્ષાલિતસ્ય ચ

પોતાના વાળને સ્પર્શ કર્યા પછી, અથવા અધુધોવાયેલા કપડાં પહેરી લીધા પછી પણ મોઢું ધોઈ લેવું જોઈએ.

શૌચેપ્સુઃ સર્વદાચામેદાસીનઃ પ્રાગુદઙ્મુખઃ

પવિત્રતા ઇચ્છે તે વ્યક્તિએ હંમેશા બેસીને, પૂર્વ કે ઉત્તર દિશા તરફ મોઢું ધોઈ લેવું જોઈએ.

અકૃત્વા પાદયોઃ શૌચમાચાન્તો ઽપ્યશુચિર્ભવેત્

પગ ધોઈયા વિના, મોઢું ધોઈ લીધું હોય તો પણ શુદ્ધિ મળતી નથી.

ન ચૈવ વર્ષધારાભિર્ન તિષ્ઠન્ નોદ્ધૃતોદકૈઃ

વરસાદના પાણીથી, ઊભા રહીને, કે ખેંચીને લાવેલા પાણીથી મોઢું ધોઈવું નહીં.

ન પાદુકાસનસ્થો વા બહિર્જાનુરથાપિ વા

પાદુકા પર કે આસન પર બેસીને, અથવા ઘૂંટણ બહાર રાખીને, કે અન્ય રીતે પણ મોઢું ધોઈવું નહીં.

નાવીક્ષિતાભિઃ ફેનાદ્યૈરુપેતાભિરથાપિ વા

ફીણાળું કે અશુદ્ધ પાણી, અથવા બીજાના જોવાયેલા પાણીથી પણ મોઢું ધોઈવું નહીં.

ન ચૈવાઙ્ગુલિભિઃ શબ્દં ન કુર્વન્ નાન્યમાનસઃ

આંગળીઓથી અવાજ કરતા, કે મન બીજે હોય ત્યારે પણ મોઢું ધોઈવું નહીં.

ન પાણિક્ષુભિતાભિર્વા ન બહિષ્કક્ષ એવ વા

હાથ હલનચલન કરતા હોય ત્યારે, અથવા યોગ્ય જગ્યાની બહાર પણ મોઢું ધોઈવું નહીં.

પ્રાશિતાભિસ્તથાવૈશ્યઃ સ્ત્રીશૂદ્રૌ સ્પર્શતો ઽન્તતઃ

વૈશ્ય, સ્ત્રી કે શૂદ્રે પીધેલું પાણી, કે માત્ર સ્પર્શ કરેલું પણ હોય તો, એથી મોઢું ધોઈવું નહીં.

અન્તરાઙ્ગુષ્ઠદેશિન્યો પિતૄણાં તીર્થમુત્તમમ્

અંગૂઠા અને તर्जની વચ્ચેનું પાણી પિતૃઓ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

અઙ્ગુલ્યગ્રે સ્મૃતં દૈવં તદેવાર્ષં પ્રકીર્તિતમ્

આંગળીઓના ટોચેનું પાણી 'દૈવ' કહેવાય છે; એ જ 'ઋષિ' માટે પણ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.

તદેવ સૌમિકં તીર્થમેતજ્જ્ઞાત્વા ન મુહ્યતિ

આજ તીર્થ જાણીને મનુષ્ય ભટકે નહીં; આ જ સાચું શુભ તીર્થ છે.

કાયેન વાથ દૈવેન તુ પિત્ર્યેણ વૈ દ્વિજાઃ

દ્વિજો, શરીરથી, ભાગ્યથી કે પિતૃકર્મથી—