કૂર્મપુરાણમ્

પ્રત્યયો હ્યર્થમાત્રેણ યોગસાધનમુત્તમમ્

માત્ર વિષય પર સ્થિર થયેલું મન, યોગ માટે શ્રેષ્ઠ સાધન છે.

ધ્યાનં દ્વાદશકં યાવત્ સમાધિરભિધીયતે

બાર ચક્ર સુધીનું ધ્યાન, સમાધિ કહેવાય છે.

સાધનાનાં ચ સર્વેષામેતત્સાધનમુત્તમમ્

બધી સાધનાઓમાં, આ સર્વોત્તમ સાધન છે.

સમાસીતાત્મનઃ પદ્મમેતદાસનમુત્તમમ્

મનને સ્થિર રાખીને, પદ્માસન શ્રેષ્ઠ આસન કહેવાયું છે.

આસીતાર્ધાસનમિદં યોગસાધનમુત્તમમ્

આ અર્ધ-બેઠક આસન યોગ સાધન માટે શ્રેષ્ઠ છે.

સમાસીતાત્મનઃ પ્રોક્તમાસનં સ્વસ્તિકં પરમ્

મનને સ્થિર રાખીને, સ્વસ્તિક નામનું આસન સર્વોત્તમ કહેવાયું છે.

અગ્ન્યભ્યાસે જલે વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા

અગ્નિ પાસે, પાણીમાં કે સુકા પાંદડાના ઢગલા પર અભ્યાસ કરો ત્યારે પણ—

સશબ્દે સભયે વાપિ ચૈત્યવલ્મીકસંચયે

શબ્દવાળા, ભયજનક કે જ્યાં ચૈત્ય કે વામણાંના ઢગલા હોય એવા સ્થળે સાધના કરવી નહીં.

નાચરેદ્ દેહબાધે વા દૌર્મનસ્યાદિસંભવે

શરીરમાં દુઃખ હોય, મનમાં ઉદાસીનતા કે બીજાં દુઃખદાયક ભાવ આવે ત્યારે પણ સાધના કરવી નહીં.

નદ્યાસ્તીરે પુણ્યદેશે દેવતાયતને તથા

નદીના કાંઠે, પવિત્ર પ્રદેશમાં કે દેવસ્થાનમાં—

યુઞ્જીત યોગી સતતમાત્માનં મત્પરાયણઃ

મારા પર સંપૂર્ણ ભક્તિવાળો યોગી હંમેશાં પોતાને યોગમાં જોડે.

ગુરું ચૈવાથ માં યોગી યુઞ્જીત સુસમાહિતઃ

સુધારેલી ચિંતાવાળો યોગી ગુરુ અને મને ધ્યાનમાં રાખીને યોગમાં જોડાય.

નાસિકાગ્રે સમાં દૃષ્ટિમીષદુન્મીલિતેક્ષણઃ

નાકના ટોચ પર નજર રાખી, આંખો થોડું ખુલ્લી રાખી—

સ્વાત્મન્યવસ્થિતં દેવં ચિન્તયેત્ પરમેશ્વરમ્

પોતાના અંતરમાં સ્થિત એવા પરમેશ્વરને ધ્યાનમાં ધરે.

ધર્મકન્દસમુદ્ભૂતં જ્ઞાનનાલં સુશોભનમ્

ધર્મના મૂળમાંથી ઉગેલા, તેજસ્વી જ્ઞાનના ડાંગરનું ધ્યાન કરે.

ચિન્તયેત્ પરમં કોશં કર્ણિકાયાં હિરણ્મયમ્

પદ્મના મધ્યમાં રહેલા પરમ સુવર્ણ કોષનું ધ્યાન કરે.

ઓઙ્કારવાચ્યમવ્યક્તં રશ્મિજાલસમાકુલમ્

ઊંકારથી વ્યક્ત, અજ્ઞાત અને કિરણોથી ભરેલા તત્ત્વનું ધ્યાન કરે.

તસ્મિન્ જ્યોતિષિ વિન્યસ્યસ્વાત્માનં તદભેદતઃ

એ પ્રકાશમાં પોતાને એકરૂપ માની સ્થિર કરે.

તદાત્મા સર્વગો ભૂત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્

પછી સર્વવ્યાપી બની, કશી પણ બીજી વાતનું ચિંતન ન કરે.

ચિન્તયિત્વા તુ પૂર્વોક્તં હૃદયે પદ્મમુત્તમમ્

પહેલાં જણાવેલા હૃદયમાં રહેલા શ્રેષ્ઠ પદ્મનું ધ્યાન કર્યા પછી—

મધ્યે વહ્નિશિખાકારં પુરુષં પઞ્ચવિંશકમ્

તેના મધ્યમાં અગ્નિશિખા જેવો પચ્ચીસમો પુરુષ છે, તેનું ધ્યાન કરે.

ઓઙ્કરબોધિતં તત્ત્વં શાશ્વતં શિવમચ્યુતમ્

ઊંકારથી પ્રગટ થયેલું, શાશ્વત, કલ્યાણમય અને અવિનાશી તત્ત્વનું ધ્યાન કરે.

તદન્તઃ પરમં તત્ત્વમાત્માધારં નિરઞ્જનમ્

તેમાં રહેલું પરમ તત્ત્વ—પવિત્ર અને આત્માનું આધાર—નું ધ્યાન કરે.

વિશોધ્ય સર્વતત્ત્વાનિ પ્રણવેનાથવા પુનઃ

બધાં તત્ત્વોને શુદ્ધ કરી, ફરી ઊંકારથી અથવા અન્ય રીતે—

પ્લાવયિત્વાત્મનો દેહં તેનૈવ જ્ઞાનવારિણા

એ જ જ્ઞાનરૂપ જળથી પોતાનો દેહ ભીંજવે.

ચિન્તયેત્ સ્વાત્મનીશાનં પરં જ્યોતિઃ સ્વરૂપિણમ્

પોતાના અંતરમાં ભગવાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ, જે સર્વોચ્ચ પ્રકાશ અને પોતાનું સાચું સ્વરૂપ છે.

સર્વવેદાન્તસારો ઽયમત્યાશ્રમમિતિ શ્રુતિઃ

આ બધું વેદાંતનો સાર છે; શાસ્ત્ર કહે છે કે એ બધાં આશ્રમોથી પર છે.

દ્વિજાતીનાં તુ કથિતં ભક્તાનાં બ્રહ્મચારિણામ્

આ ઉપદેશ દ્વિજ ભક્તો અને બ્રહ્મચારી માટે જણાવવામાં આવ્યો છે.

સંતોષઃ સત્યમાસ્તિક્યં વ્રતાઙ્ગાનિ વિશેષતઃ

સંતોષ, સત્ય અને શ્રદ્ધા ખાસ કરીને વ્રતના અંગો છે.