કૂર્મપુરાણમ્

સ એવ દ્વિવિધઃ પ્રોક્તઃ સગર્ભો ઽગર્ભ એવ ચ

આ વ્યવહાર બે પ્રકારનો છે: એકમાં શ્વાસ અટકાવાય છે અને બીજામાં અટકાવાતો નથી.

મધ્યમઃ પ્રાણસંરોધઃ ષટ્ત્રિંશન્માત્રિકોત્તમઃ

મધ્યમ પ્રકારનું શ્વાસ રોકવું, છત્રીસ ગણતરી સુધી, શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

મન્દમધ્યમમુખ્યાનામાનન્દાદુત્તમોત્તમઃ

ધીમો, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ એવા ત્રણ પ્રકારોમાંથી, આનંદથી જે શ્રેષ્ઠ થાય તે સર્વોત્તમ છે.

એતદ્ વૈ યોગિનામુક્તં પ્રાણાયામસ્ય લક્ષણમ્

યોગીઓ માટે શ્વાસ નિયંત્રણનું આ જ લક્ષણ કહેવાયું છે.

ત્રિર્જપેદાયતપ્રાણઃ પ્રાણાયામઃ સ ઉચ્યતે

જ્યારે કોઈ શ્વાસ રોકી ત્રણ વાર મંત્ર બોલે, ત્યારે તેને શ્વાસ નિયંત્રણ કહે છે.

પ્રોચ્યતે સર્વશાસ્ત્રેષુ યોગિભિર્યતમાનસૈઃ

આ બધું બધા શાસ્ત્રોમાં પ્રયત્નશીલ યોગીઓએ જણાવ્યું છે.

સામ્યેન સંસ્થિતિર્યા સા કુમ્ભકઃ પરિગીયતે

જે સ્થિતિમાં મન સમતોલ રહે છે, તેને કુંભક કહેવાય છે.

નિગ્રહઃ પ્રોચ્યતે સદ્ભિઃ પ્રત્યાહારસ્તુ સત્તમાઃ

મહાનુભાવો તેને નિયંત્રણ કહે છે અને શ્રેષ્ઠ લોકો તેને ઇન્દ્રિયોની પાછી ખેંચાણ કહે છે.

એવમાદિષુ દેશેષુ ધારણા ચિત્તબન્ધનમ્

આવા સ્થળોએ મનને એકાગ્ર કરવું એટલે ધારણા કહેવાય છે.

વૃત્ત્યન્તરૈરસંસૃષ્ટા તદ્ધ્યાનં સૂરયો વિદુઃ

જ્યારે મનની બીજી પ્રવૃત્તિઓ સાથે મિશ્રિત ન હોય, ત્યારે તે ધ્યાન કહેવાય છે, એવું વિદ્વાનો કહે છે.

પ્રત્યયો હ્યર્થમાત્રેણ યોગસાધનમુત્તમમ્

માત્ર વિષય પર સ્થિર થયેલું મન, યોગ માટે શ્રેષ્ઠ સાધન છે.

ધ્યાનં દ્વાદશકં યાવત્ સમાધિરભિધીયતે

બાર ચક્ર સુધીનું ધ્યાન, સમાધિ કહેવાય છે.

સાધનાનાં ચ સર્વેષામેતત્સાધનમુત્તમમ્

બધી સાધનાઓમાં, આ સર્વોત્તમ સાધન છે.

સમાસીતાત્મનઃ પદ્મમેતદાસનમુત્તમમ્

મનને સ્થિર રાખીને, પદ્માસન શ્રેષ્ઠ આસન કહેવાયું છે.

આસીતાર્ધાસનમિદં યોગસાધનમુત્તમમ્

આ અર્ધ-બેઠક આસન યોગ સાધન માટે શ્રેષ્ઠ છે.

સમાસીતાત્મનઃ પ્રોક્તમાસનં સ્વસ્તિકં પરમ્

મનને સ્થિર રાખીને, સ્વસ્તિક નામનું આસન સર્વોત્તમ કહેવાયું છે.

અગ્ન્યભ્યાસે જલે વાપિ શુષ્કપર્ણચયે તથા

અગ્નિ પાસે, પાણીમાં કે સુકા પાંદડાના ઢગલા પર અભ્યાસ કરો ત્યારે પણ—

સશબ્દે સભયે વાપિ ચૈત્યવલ્મીકસંચયે

શબ્દવાળા, ભયજનક કે જ્યાં ચૈત્ય કે વામણાંના ઢગલા હોય એવા સ્થળે સાધના કરવી નહીં.

નાચરેદ્ દેહબાધે વા દૌર્મનસ્યાદિસંભવે

શરીરમાં દુઃખ હોય, મનમાં ઉદાસીનતા કે બીજાં દુઃખદાયક ભાવ આવે ત્યારે પણ સાધના કરવી નહીં.

નદ્યાસ્તીરે પુણ્યદેશે દેવતાયતને તથા

નદીના કાંઠે, પવિત્ર પ્રદેશમાં કે દેવસ્થાનમાં—

યુઞ્જીત યોગી સતતમાત્માનં મત્પરાયણઃ

મારા પર સંપૂર્ણ ભક્તિવાળો યોગી હંમેશાં પોતાને યોગમાં જોડે.

ગુરું ચૈવાથ માં યોગી યુઞ્જીત સુસમાહિતઃ

સુધારેલી ચિંતાવાળો યોગી ગુરુ અને મને ધ્યાનમાં રાખીને યોગમાં જોડાય.

નાસિકાગ્રે સમાં દૃષ્ટિમીષદુન્મીલિતેક્ષણઃ

નાકના ટોચ પર નજર રાખી, આંખો થોડું ખુલ્લી રાખી—

સ્વાત્મન્યવસ્થિતં દેવં ચિન્તયેત્ પરમેશ્વરમ્

પોતાના અંતરમાં સ્થિત એવા પરમેશ્વરને ધ્યાનમાં ધરે.

ધર્મકન્દસમુદ્ભૂતં જ્ઞાનનાલં સુશોભનમ્

ધર્મના મૂળમાંથી ઉગેલા, તેજસ્વી જ્ઞાનના ડાંગરનું ધ્યાન કરે.

ચિન્તયેત્ પરમં કોશં કર્ણિકાયાં હિરણ્મયમ્

પદ્મના મધ્યમાં રહેલા પરમ સુવર્ણ કોષનું ધ્યાન કરે.

ઓઙ્કારવાચ્યમવ્યક્તં રશ્મિજાલસમાકુલમ્

ઊંકારથી વ્યક્ત, અજ્ઞાત અને કિરણોથી ભરેલા તત્ત્વનું ધ્યાન કરે.

તસ્મિન્ જ્યોતિષિ વિન્યસ્યસ્વાત્માનં તદભેદતઃ

એ પ્રકાશમાં પોતાને એકરૂપ માની સ્થિર કરે.

તદાત્મા સર્વગો ભૂત્વા ન કિઞ્ચિદપિ ચિન્તયેત્

પછી સર્વવ્યાપી બની, કશી પણ બીજી વાતનું ચિંતન ન કરે.