કૂર્મપુરાણમ્

અહોરાત્રાણિ તાવન્તિ માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

એટલા દિવસ-રાત મળીને એક મહિનો બને છે, જેમાં બે પક્ષ હોય છે.

અયનં દક્ષિણં રાત્રિર્દેવાનામુત્તરં દિનમ્

દક્ષિણાયન દેવતાઓ માટે રાત છે અને ઉત્તરાયન તેમનો દિવસ છે.

ચતુર્યુગં દ્વાદશભિઃ તદ્વિભાગં નિબોધત

એક ચતુર્યુગમાં બાર ભાગ હોય છે, તેના વિભાજન જાણો.

તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ કૃતસ્ય તુ

તેમાં, એક સો ભાગ સંધ્યા છે અને કૃતયુગની સંધ્યાનો પણ એ જ ભાગ છે.

અંશકં ષટ્શતં તસ્માત્ કૃસન્ધ્યાંશકં વિના

તેમાંથી, કૃતયુગની સંધ્યાનો ભાગ છોડીને છ સો ભાગ થાય છે.

ત્રેતાદ્વાપરતિષ્યાણાં કાલજ્ઞાને પ્રકીર્તિતમ્

તૃતા, દ્વાપર અને કળીયુગના સમયનો હિસાબ જણાવવામાં આવ્યો છે.

તદેકસપ્તતિગુણં મનોરન્તરમુચ્યતે

તેનો એકાવન સિત્તેર ગુણો જેટલો સમય મન્વંતર કહેવાય છે.

સ્વાયંભુવાદયઃ સર્વે તતઃ સાવર્ણિકાદયઃ

સ્વાયંભુવ અને બીજા બધા, પછી સાવર્ણિક અને બીજા બધા મનુઓ આવે છે.

પૂર્ણં યુગસહસ્ત્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ

હજાર યુગ પુરા રાજાઓ દ્વારા રક્ષવામાં આવે છે.

વ્યાખ્યાતાનિ ન સંદેહઃ કલ્પં કલ્પેન ચૈવ હિ

આ બધું સમજાવાયું છે; કલ્પ અને તેના સમયગાળામાં કોઈ શંકા નથી.

ચતુર્યુગસહસ્ત્રં તુ કલ્પમાહુર્મનીષિણઃ

વિદ્વાનો કહે છે કે એક કલ્પમાં હજાર ચતુર્યુગ હોય છે.

બ્રહ્મણઃ કથિતં વર્ષં પરાખ્યં તચ્છતં વિદુઃ

બ્રહ્માજી જે વર્ષનું વર્ણન કરે છે, તેને 'પરા' કહેવામાં આવે છે અને વિદ્વાનો તેને એવા સો વર્ષ ગણે છે.

તેનાયં પ્રોચ્યતે સદ્ભિઃ પ્રાકૃતઃ પ્રતિસંચરઃ

એથી સારા લોકો આને કુદરતી પ્રલય કહે છે.

પ્રોચ્યતે કાલયોગેન પુનરેવ ચ સંભવઃ

સમયના સંયોગથી ફરીથી સર્જન થાય છે એવું કહેવામાં આવે છે.

કાલેનૈવ તુ સૃજ્યન્તે સ એવ ગ્રસતે પુનઃ

માત્ર સમયથી જ સર્વે જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે અને એ જ સમય ફરીથી તેમને સંહારી લે છે.

સર્વગત્વાત્ સ્વતન્ત્રત્વાત્ સર્વાત્માસૌ મહેશ્વરઃ

ક્યાંક પણ વ્યાપેલા અને સ્વતંત્ર હોવાથી એ સર્વનો આત્મા, મહેશ્વર છે.

એકો હિ ભગવાનીશઃ કાલઃ કવિરિતિ શ્રુતિ

શાસ્ત્રો કહે છે કે એકમાત્ર ભગવાનજ ઈશ, સમય અને કવિ છે.

સાંપ્રતં વર્તતે તદ્વત્ તસ્ય કલ્પો ઽયમષ્ટમઃ

હમણાં પણ એ જ રીતે ચાલે છે; આ એનો આઠમો કલ્પ છે.

વારાહો વર્તતે કલ્પઃ તસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્

હમણાં વારાહ કલ્પ ચાલી રહ્યો છે; હું તેની વિગત કહીશ.

શાન્તવાતાદિકં સર્વં ન પ્રજ્ઞાયત કિઞ્ચન

શાંતિભરી પવન વગેરે બધું જ અદૃશ્ય હતું, કંઈ પણ દેખાતું નહોતું.

તદા સમભવદ્ બ્રહ્મા સહસ્ત્રાક્ષઃ સહસ્ત્રપાત્

પછી બ્રહ્મા પ્રગટ થયા, જેમને હજાર આંખો અને હજાર પગ હતા.

બ્રહ્મા નારાયણાખ્યસ્તુ સુષ્વાપ સલિલે તદા

બ્રહ્મા, જેને નારાયણ કહે છે, એ સમયે પાણી પર સુતા હતા.

બ્રહ્મસ્વરૂપિણં દેવં જગતઃ પ્રભવાપ્યયમ્

બ્રહ્મા સ્વરૂપ દેવ જ જગતની ઉત્પત્તિ અને લય છે.

અયનં તસ્ય તા યસ્માત્ તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ

એના નિવાસસ્થાન હોવાથી તેને નારાયણ કહેવામાં આવે છે.

શર્વર્યન્તે પ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વં સર્ગકારણાત્

રાતના અંતે, સર્જન માટે એ બ્રહ્માનું રૂપ ધારણ કરે છે.

અનુમાનાત્ તદુદ્ધારં કર્તુકામઃ પ્રજાપતિઃ

પછી, અનુમાનથી તેને ઉપાડવાની ઈચ્છાથી પ્રજાપતિએ ક્રિયા કરી.

અધૃષ્યં મનસાપ્યન્યૈર્વાઙ્મયં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્

જેને બીજાના મનથી પણ પકડવું મુશ્કેલ છે, અને જે વાણીરૂપ છે, તેને 'બ્રહ્મ' કહેવાય છે.

દંષ્ટ્રયાભ્યુજ્જહારૈનામાત્માધારો ધરાધરઃ

પૃથ્વીને ધારણ કરનાર અને પોતે આધારરૂપ એવા દેવએ પોતાની દાંતથી તેને ઉપાડી લીધી.

અસ્તુવઞ્જનલોકસ્થાઃ સિદ્ધા બ્રહ્મર્ષયો હરિમ્

વાયુલોકમાં રહેતા સિદ્ધો અને બ્રહ્મર્ષિઓએ હરિનું સ્તુતિ કરી.