કૂર્મપુરાણમ્

સ વિજ્ઞાનાત્મકસ્તસ્ય મનઃ સ્યાદુપકારકમ્

એ જ્ઞાનમય છે અને તેના માટે મન સાધનરૂપ છે.

સ ચાવિવેકઃ પ્રકૃતૌ સઙ્ગાત્ કાલેન સો ઽભવત્

અને એ અવિવેક, પ્રકૃતિ સાથેના સંયોગથી, કાળ દ્વારા ઉત્પન્ન થયો.

સર્વે કાલસ્ય વશગા ન કાલઃ કસ્યચિદ્ વશે

બધા કાળના વશમાં છે; કાળ કોઈના વશમાં નથી.

પ્રોચ્યતે ભગવાન્ પ્રાણઃ સર્વજ્ઞઃ પુરુષોત્તમઃ

ભગવાનને પ્રાણ, સર્વજ્ઞ અને પુરુષોત્તમ કહેવાય છે.

મનસશ્ચાપ્યહઙ્કારમહઙ્કારાન્મહાન્ પરઃ

મનમાંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે અને અહંકારથી મહત્તત્ત્વ ઊંચું છે.

પુરુષાદ્ ભગવાન્ પ્રાણસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્

પુરુષમાંથી ભગવાન પ્રાણ ઉત્પન્ન થાય છે; અને એમાંથી આ આખું જગત સર્જાયું છે.

નાસ્તિ મત્તઃ પરં ભૂતં માં વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે

મારા કરતાં ઊંચું બીજું કંઈ નથી; મને ઓળખીને મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે.

ઋતે મામેકમવ્યક્તં વ્યોમરૂપં મહેશ્વરમ્

મારા સિવાય બીજું કોઈ નથી—હું અવ્યક્ત, આકાશ જેવો સ્વરૂપ ધરાવતો મહાદેવ છું.

માયી માયામયો દેવઃ કાલેન સહ સઙ્ગતઃ

માયાના સ્વામી અને માયાથી બનેલા દેવ, કાળ સાથે જોડાયેલા છે.

નિયોજયત્યનન્તાત્મા હ્યેતદ્ વેદાનુશાસનમ્

અનંત આત્મા વેદના આજ્ઞા પ્રમાણે આ બધું ચલાવે છે.

માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય યેનેદં સંપ્રવર્તતે

દેવોના દેવની મહિમાથી જ આ જગત ચાલી રહ્યું છે.

શક્યો હિ પુરુષૈર્જ્ઞાતુમૃતે ભક્તિમનુત્તમામ્

આને મનુષ્યો માત્ર શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી જ જાણી શકે છે.

માં સર્વસાક્ષિણં લોકો ન જાનાતિ મુનીશ્વરાઃ

મારે સર્વનું સાક્ષી છું, છતાં જગત અને મહાન મુનિઓ પણ મને ઓળખતા નથી.

સો ઽહન્ધાતા વિધાતા ચ કાલો ઽગ્નિર્વિશ્વતોમુખઃ

હું આત્મા, સર્જનહાર, નિયમનહાર, કાળ, અગ્નિ અને સર્વ દિશામાં વ્યાપેલો છું.

બ્રહ્મા ચ મનવઃ શક્રો યે ચાન્યે પ્રથિતૌજસઃ

બ્રહ્મા, મનુઓ, ઇન્દ્ર અને અન્ય પ્રખ્યાત પરાક્રમી દેવતાઓ—

યજન્તિ વિવિધૈરગ્નિં બ્રાહ્મણા વૈદિકૈર્મખૈઃ

બ્રાહ્મણો વિવિધ વૈદિક યજ્ઞો દ્વારા અગ્નિની પૂજા કરે છે.

ધ્યાયન્તિ યોગિનો દેવં ભૂતાધિપતિમીશ્વરમ્

યોગીઓ સર્વ જીવોના સ્વામી એવા ભગવાનનું ધ્યાન કરે છે.

સર્વદેવતનુર્ભૂત્વા સર્વાત્મા સર્વસંસ્થિતઃ

હું સર્વ દેવતાઓનું રૂપ બની, સર્વનું આત્મા બની, સર્વમાં વ્યાપેલો છું.

તેષાં સન્નિહિતો નિત્યં યે ભક્ત્યા મામુપાસતે

જે લોકો ભક્તિથી મારી ઉપાસના કરે છે, તેમનાં હંમેશા નજીક હું રહું છું.

તેષાં દદામિ તત્ સ્થાનમાનન્દં પરમં પદમ્

હું તેમને એ સ્થાન આપું છું—પરમ આનંદ, સર્વોચ્ચ પદ.

ભક્તિમન્તઃ પ્રમુચ્યન્તે કાલેન મયિ સંગતાઃ

જે ભક્તો કાળ સાથે મારા સાથે એકરૂપ થાય છે, તેઓ મુક્તિ પામે છે.

આદાવેતત્ પ્રતિજ્ઞાતં ન મે ભક્તઃ પ્રણશ્યતિ

આ શરૂઆતમાં જ કહી દીધું છે: મારો ભક્ત કદી નાશ પામતો નથી.

યો હિ તં પૂજયેદ્ ભક્ત્યા સ પૂજયતિ માં સદા

જે ભક્તિથી તેને પૂજે છે, એ હંમેશા મારી પૂજા કરે છે.

યો મે દદાતિ નિયતઃ સ મે ભક્તઃ પ્રિયો મતઃ

જે નિયમિતપણે મને અર્પણ કરે છે, એ મારો પ્રિય ભક્ત ગણાય છે.

વિધાય દત્તવાન્ વેદાનશેષાનાત્મનિઃ સૃતાન્

જેમણે આત્મામાંથી ઉત્પન્ન થયેલા બધા વેદો સ્થાપ્યા અને આપ્યા છે—

ધાર્મિકાણાં ચ ગોપ્તાહં નિહન્તા વેદવિદ્વિષામ્

હું ધર્મી લોકોનો રક્ષક છું અને જે વેદનો દ્વેષ કરે છે તેમનો વિનાશક છું.

સંસારહેતુરેવાહં સર્વસંસારવર્જિતઃ

હું સંસારનું કારણ છું, પણ પોતે બધાં સંસારથી અસ્પૃશ્ય છું.

માયાવી મામીકા શક્તિર્માયા લોકવિમોહિની

હું માયાનો સ્વામી છું; મારી વિશિષ્ટ શક્તિ એટલે માયા, જે આખા જગતને મોહિત કરે છે.

નાશયામિ તયા માયાં યોગિનાં હૃદિ સંસ્થિતઃ

યોગીઓના હૃદયમાં સ્થિત રહીને, હું એ માયાથી મોહનો નાશ કરું છું.