કૂર્મપુરાણમ્

નિર્વિકલ્પં નિરાભાસં સર્વાવાસં પરામૃતમ્

જેમાં કોઈ ભેદ નથી, કોઈ આભાસ નથી, સર્વનું નિવાસસ્થાન છે અને સર્વોચ્ચ અમૃતરૂપ છે.

નિર્ગુણં પરમં વ્યોમ તજ્જ્ઞાનં સૂરયો વિદુઃ

જે ગુણરહિત છે, સર્વોચ્ચ આકાશ જેવું છે, એ જ્ઞાનને જ્ઞાની લોકો ઓળખે છે.

સો ઽહં સર્વત્રગઃ શાન્તો જ્ઞાનાત્મા પરમેશ્વરઃ

હું એ સર્વવ્યાપક, શાંત, જ્ઞાનમય આત્મા અને સર્વોચ્ચ ઈશ્વર છું.

મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

બધા જીવો મારામાં વસે છે; જે આ જાણે છે, એ સાચો વેદજ્ઞાની છે.

તયોરનાદિરુદ્દિષ્ટઃ કાલઃ સંયોજકઃ પરઃ

આ બેમાં, જે અનાદિ છે, તેને કાળ કહેવાયો છે, જે સર્વને જોડે છે.

તદાત્મકં તદન્યત્ સ્યાત્ તદ્રૂપં મામકં વિદુઃ

એ તેનું સ્વરૂપ છે, બીજું અલગ છે; જે મારું સ્વરૂપ જાણે છે, એ જાણે છે.

યા સા પ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા મોહિની સર્વદેહિનામ્

જેને પ્રકૃતિ કહેવામાં આવે છે, એ સર્વ શરીરધારીઓને મોહમાં પાડે છે.

અહઙ્કારવિમુક્તત્વાત્ પ્રોચ્યતે પઞ્ચવિંશકઃ

અહંકારથી મુક્ત હોવાથી તેને પચીસમું તત્વ કહેવામાં આવે છે.

વિજ્ઞાનશક્તિર્વિજ્ઞાતા હ્યહઙ્કારસ્તદુત્થિતઃ

વિવેકશક્તિ જ જાણનાર છે; અહંકાર તો એમાંથી ઉપજે છે.

સ જીવઃ સો ઽન્તરાત્મેતિ ગીયતે તત્ત્વચિન્તકૈઃ

તત્ત્વવિચારકોએ તેને જ જીવ અને અંતરાત્મા કહ્યો છે.

સ વિજ્ઞાનાત્મકસ્તસ્ય મનઃ સ્યાદુપકારકમ્

એ જ્ઞાનમય છે અને તેના માટે મન સાધનરૂપ છે.

સ ચાવિવેકઃ પ્રકૃતૌ સઙ્ગાત્ કાલેન સો ઽભવત્

અને એ અવિવેક, પ્રકૃતિ સાથેના સંયોગથી, કાળ દ્વારા ઉત્પન્ન થયો.

સર્વે કાલસ્ય વશગા ન કાલઃ કસ્યચિદ્ વશે

બધા કાળના વશમાં છે; કાળ કોઈના વશમાં નથી.

પ્રોચ્યતે ભગવાન્ પ્રાણઃ સર્વજ્ઞઃ પુરુષોત્તમઃ

ભગવાનને પ્રાણ, સર્વજ્ઞ અને પુરુષોત્તમ કહેવાય છે.

મનસશ્ચાપ્યહઙ્કારમહઙ્કારાન્મહાન્ પરઃ

મનમાંથી અહંકાર ઉત્પન્ન થાય છે અને અહંકારથી મહત્તત્ત્વ ઊંચું છે.

પુરુષાદ્ ભગવાન્ પ્રાણસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્

પુરુષમાંથી ભગવાન પ્રાણ ઉત્પન્ન થાય છે; અને એમાંથી આ આખું જગત સર્જાયું છે.

નાસ્તિ મત્તઃ પરં ભૂતં માં વિજ્ઞાય વિમુચ્યતે

મારા કરતાં ઊંચું બીજું કંઈ નથી; મને ઓળખીને મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે.

ઋતે મામેકમવ્યક્તં વ્યોમરૂપં મહેશ્વરમ્

મારા સિવાય બીજું કોઈ નથી—હું અવ્યક્ત, આકાશ જેવો સ્વરૂપ ધરાવતો મહાદેવ છું.

માયી માયામયો દેવઃ કાલેન સહ સઙ્ગતઃ

માયાના સ્વામી અને માયાથી બનેલા દેવ, કાળ સાથે જોડાયેલા છે.

નિયોજયત્યનન્તાત્મા હ્યેતદ્ વેદાનુશાસનમ્

અનંત આત્મા વેદના આજ્ઞા પ્રમાણે આ બધું ચલાવે છે.

માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય યેનેદં સંપ્રવર્તતે

દેવોના દેવની મહિમાથી જ આ જગત ચાલી રહ્યું છે.

શક્યો હિ પુરુષૈર્જ્ઞાતુમૃતે ભક્તિમનુત્તમામ્

આને મનુષ્યો માત્ર શ્રેષ્ઠ ભક્તિથી જ જાણી શકે છે.

માં સર્વસાક્ષિણં લોકો ન જાનાતિ મુનીશ્વરાઃ

મારે સર્વનું સાક્ષી છું, છતાં જગત અને મહાન મુનિઓ પણ મને ઓળખતા નથી.

સો ઽહન્ધાતા વિધાતા ચ કાલો ઽગ્નિર્વિશ્વતોમુખઃ

હું આત્મા, સર્જનહાર, નિયમનહાર, કાળ, અગ્નિ અને સર્વ દિશામાં વ્યાપેલો છું.

બ્રહ્મા ચ મનવઃ શક્રો યે ચાન્યે પ્રથિતૌજસઃ

બ્રહ્મા, મનુઓ, ઇન્દ્ર અને અન્ય પ્રખ્યાત પરાક્રમી દેવતાઓ—

યજન્તિ વિવિધૈરગ્નિં બ્રાહ્મણા વૈદિકૈર્મખૈઃ

બ્રાહ્મણો વિવિધ વૈદિક યજ્ઞો દ્વારા અગ્નિની પૂજા કરે છે.

ધ્યાયન્તિ યોગિનો દેવં ભૂતાધિપતિમીશ્વરમ્

યોગીઓ સર્વ જીવોના સ્વામી એવા ભગવાનનું ધ્યાન કરે છે.

સર્વદેવતનુર્ભૂત્વા સર્વાત્મા સર્વસંસ્થિતઃ

હું સર્વ દેવતાઓનું રૂપ બની, સર્વનું આત્મા બની, સર્વમાં વ્યાપેલો છું.

તેષાં સન્નિહિતો નિત્યં યે ભક્ત્યા મામુપાસતે

જે લોકો ભક્તિથી મારી ઉપાસના કરે છે, તેમનાં હંમેશા નજીક હું રહું છું.