કૂર્મપુરાણમ્

અજ્ઞાનમિતરત્ સર્વં વિજ્ઞાનમિતિ મે મતમ્

મારા મત પ્રમાણે, જ્ઞાન સિવાય બધું અજ્ઞાન જ છે; જ્ઞાન જ સાચું છે.

સર્વવેદાન્તસારં હિ યોગસ્તત્રૈકચિત્તતા

યોગ એ બધાં વેદાંતનો સાર છે, કેમ કે એ મનની એકાગ્રતા છે.

યોગજ્ઞાનાભિયુક્તસ્ય નાવાપ્યં વિદ્યતે ક્વચિત્

યોગના જ્ઞાનમાં તત્પર રહેનાર માટે કશું અપ્રાપ્ય નથી.

એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ તત્ત્વવિત્

જે સંખ્ય અને યોગને એકરૂપ જુએ છે, એ સાચા તત્વને જાણે છે.

મજ્જન્તિ તત્ર તત્રૈવ ન ત્વાત્મૈષામિતિ શ્રુતિઃ

શાસ્ત્ર કહે છે કે, તેઓ અહીં-ત્યાં ડૂબે છે, પણ આત્મા ક્યારેય ડૂબતો નથી.

જ્ઞાનયોગાભિયુક્તસ્તુ દેહાન્તે તદવાપ્નુયાત્

જેણે જ્ઞાન અને યોગમાં મન લગાડ્યું છે, તે શરીર છોડ્યા પછી એ પરમ પદને પામે છે.

કીર્તિતઃ સર્વવેદેષુ સર્વાત્મા સર્વતોમુખઃ

બધાં વેદોમાં સર્વવ્યાપી આત્માનું વર્ણન થયું છે, જે સર્વ દિશામાં વ્યાપેલો છે.

સર્વતઃ પાણિપાદો ઽહમન્તર્યામી સનાતનઃ

હું સર્વત્ર હાથ-પગ ધરાવતો, અનંત અને અંતર્યામી છું.

અચક્ષુરપિ પશ્યામિ તથાકર્ણઃ શૃણોમ્યહમ્

મારે આંખો નથી, છતાં હું જોઈ શકું છું; મારે કાન નથી, છતાં હું સાંભળી શકું છું.

પ્રાહુર્મહાન્તં પુરુષં મામેકં તત્ત્વદર્શિનઃ

જેઓ તત્વને જાણે છે, તેઓ મને એકમાત્ર મહાન પુરુષ કહે છે.

નિર્ગુણામલરૂપસ્ય યત્તદૈશ્વર્યમુત્તમમ્

જેનું સ્વરૂપ નિર્ગુણ અને નિર્મળ છે, એ પરમ ઐશ્વર્ય મારે છે.

વક્ષ્યે સમાહિતા યૂયં શૃણુધ્વં બ્રહ્મવાદિનઃ

હું હવે કહું છું, તમે મન એકાગ્ર કરીને, હે બ્રહ્મજ્ઞાનીઓ, ધ્યાનથી સાંભળો.

પ્રેરયામિ તથાપીદં કારણં સૂરયો વિદુઃ

હું જ આ બધું ચલાવું છું; વિદ્વાનો આને કારણ જાણે છે.

પ્રવિષ્ટા મમ સાયુજ્યં લભન્તે યોગિનો ઽવ્યયમ્

જે યોગીઓ મારી સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે, તેઓ અવિનાશી પદ પામે છે.

લભન્તે પરમાં શુદ્ધિં નિર્વાણં તે મયા સહ

તેઓ મને સાથે રાખીને પરમ પવિત્રતા અને મોક્ષ પામે છે.

પ્રસાદાન્મમ યોગીન્દ્રા એતદ્ વેદાનુશાસનમ્

મારી કૃપાથી, હે યોગીશ્વરો, આ વેદની શિક્ષા છે.

મદુક્તમેતદ્ વિજ્ઞાનં સાંખ્યયોગસમાશ્રયમ્

આ જ્ઞાન મેં કહ્યું છે, જે સંખ્ય અને યોગ પર આધારિત છે.

તેભ્યઃ સર્વમિદં જાતં તસ્માદ્ બ્રહ્મમયં જગત્

આ બધું એમમાંથી ઉત્પન્ન થયું છે, તેથી આખું જગત બ્રહ્મથી વ્યાપ્ત છે.

સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ

શાસ્ત્રોમાં જે સાંભળ્યું છે, એ પ્રમાણે, એ બધે વ્યાપી રહીને જગતમાં સ્થિર છે.

સર્વાધારં સદાનન્દમવ્યક્તં દ્વૈતવર્જિતમ્

જે સર્વનું આધાર છે, સદા આનંદમય છે, દેખાતું નથી અને દ્વૈતથી રહિત છે.

નિર્વિકલ્પં નિરાભાસં સર્વાવાસં પરામૃતમ્

જેમાં કોઈ ભેદ નથી, કોઈ આભાસ નથી, સર્વનું નિવાસસ્થાન છે અને સર્વોચ્ચ અમૃતરૂપ છે.

નિર્ગુણં પરમં વ્યોમ તજ્જ્ઞાનં સૂરયો વિદુઃ

જે ગુણરહિત છે, સર્વોચ્ચ આકાશ જેવું છે, એ જ્ઞાનને જ્ઞાની લોકો ઓળખે છે.

સો ઽહં સર્વત્રગઃ શાન્તો જ્ઞાનાત્મા પરમેશ્વરઃ

હું એ સર્વવ્યાપક, શાંત, જ્ઞાનમય આત્મા અને સર્વોચ્ચ ઈશ્વર છું.

મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ યસ્તં વેદ સ વેદવિત્

બધા જીવો મારામાં વસે છે; જે આ જાણે છે, એ સાચો વેદજ્ઞાની છે.

તયોરનાદિરુદ્દિષ્ટઃ કાલઃ સંયોજકઃ પરઃ

આ બેમાં, જે અનાદિ છે, તેને કાળ કહેવાયો છે, જે સર્વને જોડે છે.

તદાત્મકં તદન્યત્ સ્યાત્ તદ્રૂપં મામકં વિદુઃ

એ તેનું સ્વરૂપ છે, બીજું અલગ છે; જે મારું સ્વરૂપ જાણે છે, એ જાણે છે.

યા સા પ્રકૃતિરુદ્દિષ્ટા મોહિની સર્વદેહિનામ્

જેને પ્રકૃતિ કહેવામાં આવે છે, એ સર્વ શરીરધારીઓને મોહમાં પાડે છે.

અહઙ્કારવિમુક્તત્વાત્ પ્રોચ્યતે પઞ્ચવિંશકઃ

અહંકારથી મુક્ત હોવાથી તેને પચીસમું તત્વ કહેવામાં આવે છે.

વિજ્ઞાનશક્તિર્વિજ્ઞાતા હ્યહઙ્કારસ્તદુત્થિતઃ

વિવેકશક્તિ જ જાણનાર છે; અહંકાર તો એમાંથી ઉપજે છે.