કૂર્મપુરાણમ્

સ્વાત્માનમક્ષરં બ્રહ્મ નાવબુદ્ધ્યેત તત્ત્વતઃ

સાચી રીતે અવિનાશી આત્મા, બ્રહ્મને કોઈ ઓળખી શકતો નથી.

રગદ્વેષાદયો દોષાઃ સર્વે ભ્રાન્તિનિબન્ધનાઃ

રાગ-દ્વેષ જેવા બધા દોષો ભ્રાંતિથી જ ઊભા થાય છે.

તદ્વશાદેવ સર્વેષાં સર્વદેહસમુદ્ભવઃ

એ દોષોની જ શક્તિથી બધા જીવોને અનેક શરીરો મળે છે.

એકઃ સ ભિદ્યતે શક્ત્યા માયયા ન સ્વભાવતઃ

એકજ છે, પણ પોતાની શક્તિથી, માયાના પ્રભાવે, જુદો દેખાય છે; પોતાનાં સ્વરૂપે એ કદી જુદો પડતો નથી.

ભેદો વ્યક્તસ્વભાવેન સા ચ માયાત્મસંશ્રયા

ભેદ તો દેખાય છે, કારણ કે સ્વરૂપ બહાર પડે છે; પણ એ પણ માયાના આધારથી જ છે.

અન્તઃ કરણજૈર્ભાવૈરાત્મા તદ્વન્ન લિપ્યતે

જેમ આંતરિક મનમાંથી ઉદ્ભવતા વિચારો આત્માને લગતા નથી, તેમ અહીં પણ એ અસ્પર્શિત રહે છે.

ઉપાધિહીનો વિમલસ્તથૈવાત્મા પ્રકાશતે

જ્યારે ઉપાધિથી મુક્ત અને નિર્મળ થાય, ત્યારે આત્મા પણ એ જ રીતે પ્રકાશે છે.

અર્થસ્વરૂપમેવાજ્ઞાઃ પશ્યન્ત્યન્યે કુદૃષ્ટયઃ

અજ્ઞાનીઓ, જેઓની દૃષ્ટિ વાંકી છે, તેઓ વસ્તુનું માત્ર બહારનું રૂપ જ જુએ છે.

દૃશ્યતે હ્યર્થરૂપેણ પુરુષૈર્ભ્રાન્તિદૃષ્ટિભિઃ

ખરેખર, ભ્રમિત દૃષ્ટિવાળા મનુષ્યો તેને વસ્તુના રૂપમાં જ જુએ છે.

રક્તિકાદ્યુપધાનેન તદ્વત્ પરમપૂરુષઃ

જેમ લાલ કપડાંથી ઢાંકી દઈએ તો વસ્તુ બદલાયેલી લાગે, તેમ પરમપુરુષ પણ ઉપાધિથી આવરી લેવાય છે.

ઉપાસિતવ્યો મન્તવ્યઃ શ્રોતવ્યશ્ચ મુમુક્ષુભિઃ

મુક્તિ ઇચ્છનારોએ એનું પૂજન કરવું, મનન કરવું અને શ્રવણ કરવું જોઈએ.

યોગિનો ઽવ્યવધાનેન તદા સંપદ્યતે સ્વયમ્

યોગીઓ માટે, જ્યારે કોઈ અવરોધ રહેતો નથી, ત્યારે એ આત્મા સીધો અનુભવાય છે.

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

ત્યારે સર્વ જીવોમાં રહેલો આત્મા બ્રહ્મરૂપ થઈ જાય છે.

એકીભૂતઃ પરેણાસૌ તદા ભવતિ કેવલઃ

પછી એ પરમાત્મા સાથે એક થઈ, સંપૂર્ણ અને એકમાત્ર રહે છે.

તદાસાવમૃતીભૂતઃ ક્ષેમં ગચ્છતિ પણ્ડિતઃ

પછી, અમર બનીને, વિદ્વાન શાંતિ પામે છે.

તત એવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

એમાંથી જ, ત્યારે બ્રહ્મનું વિસ્તરણ થાય છે.

માયામાત્રં જગત્ કૃત્સ્નં તદા ભવતિ નિર્વૃતઃ

પછી આખું જગત માત્ર માયા જ લાગે છે અને એ પૂર્ણ તૃપ્ત થઈ જાય છે.

કેવલં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં જાયતે ઽસૌ તદા શિવઃ

પછી માત્ર બ્રહ્મજ્ઞાન જ પ્રગટે છે; એ સમયે એ કલ્યાણરૂપ બને છે.

તદ્વદાત્માક્ષરેણાસૌ નિષ્કલેનૈકતાં વ્રજેત્

તેમજ, એ ભાગરહિત, અક્ષર આત્મા સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે.

અજ્ઞાનેનાવૃતં લોકો વિજ્ઞાનં તેન મુહ્યતિ

આ જગત અજ્ઞાનથી ઢંકાયેલું છે; તેથી જ્ઞાનમાં ભ્રમ ઊપજે છે.

અજ્ઞાનમિતરત્ સર્વં વિજ્ઞાનમિતિ મે મતમ્

મારા મત પ્રમાણે, જ્ઞાન સિવાય બધું અજ્ઞાન જ છે; જ્ઞાન જ સાચું છે.

સર્વવેદાન્તસારં હિ યોગસ્તત્રૈકચિત્તતા

યોગ એ બધાં વેદાંતનો સાર છે, કેમ કે એ મનની એકાગ્રતા છે.

યોગજ્ઞાનાભિયુક્તસ્ય નાવાપ્યં વિદ્યતે ક્વચિત્

યોગના જ્ઞાનમાં તત્પર રહેનાર માટે કશું અપ્રાપ્ય નથી.

એકં સાંખ્યં ચ યોગં ચ યઃ પશ્યતિ સ તત્ત્વવિત્

જે સંખ્ય અને યોગને એકરૂપ જુએ છે, એ સાચા તત્વને જાણે છે.

મજ્જન્તિ તત્ર તત્રૈવ ન ત્વાત્મૈષામિતિ શ્રુતિઃ

શાસ્ત્ર કહે છે કે, તેઓ અહીં-ત્યાં ડૂબે છે, પણ આત્મા ક્યારેય ડૂબતો નથી.

જ્ઞાનયોગાભિયુક્તસ્તુ દેહાન્તે તદવાપ્નુયાત્

જેણે જ્ઞાન અને યોગમાં મન લગાડ્યું છે, તે શરીર છોડ્યા પછી એ પરમ પદને પામે છે.

કીર્તિતઃ સર્વવેદેષુ સર્વાત્મા સર્વતોમુખઃ

બધાં વેદોમાં સર્વવ્યાપી આત્માનું વર્ણન થયું છે, જે સર્વ દિશામાં વ્યાપેલો છે.

સર્વતઃ પાણિપાદો ઽહમન્તર્યામી સનાતનઃ

હું સર્વત્ર હાથ-પગ ધરાવતો, અનંત અને અંતર્યામી છું.

અચક્ષુરપિ પશ્યામિ તથાકર્ણઃ શૃણોમ્યહમ્

મારે આંખો નથી, છતાં હું જોઈ શકું છું; મારે કાન નથી, છતાં હું સાંભળી શકું છું.