કૂર્મપુરાણમ્

અનુત્પાદાચ્ચ પૂર્વત્વાત્ સ્વયંભૂરિતિ સ સ્મૃતઃ

અજન્મા અને પ્રથમ હોવાને કારણે એ સ્વયંભૂ કહેવાય છે.

હરઃ સંસારહરણાદ્ વિભુત્વાદ્ વિષ્ણુરુચ્યતે

સંસારનો નાશ કરતો હોવાથી એ હર કહેવાય છે અને સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી એ વિષ્ણુ કહેવાય છે.

સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વમયો યતઃ

સર્વ જાણે છે એટલે સર્વજ્ઞ કહેવાય છે, અને સર્વનું મૂળ હોવાથી એ સર્વરૂપ છે.

તારણાત્ સર્વદુઃ ખાનાં તારકઃ પરિગીયતે

કેમ કે તે સર્વ દુઃખમાંથી છોડાવે છે, તેથી તેને તારક કહેવામાં આવે છે.

અનેકભેદભિન્નસ્તુ ક્રીડતે પરમેશ્વરઃ

પરમેશ્વર અનેક પ્રકારના રૂપ ધારણ કરી રમે છે.

અબુદ્ધિપૂર્વકો વિપ્રા બ્રાહ્મીં સૃષ્ટિં નિબોધત

હે વિદ્વાનો, કોઈ વિચારો વિના બ્રાહ્મી સર્જનને સમજો.

ન શક્યતે સમાખ્યાતું બહુવર્ષૈરપિ સ્વયમ્

પોતે અનેક વર્ષોમાં પણ તેને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકાતું નથી.

સ એવ સ્યાત્ પરઃ કાલઃ તદન્તે પ્રતિસૃજ્યતે

એજ પરમ કાળ છે, જે અંતે ફરી સમાઈ જાય છે.

તત્ પરાખ્યં તદર્ધં ચ પરાર્ધમભિદીયતે

તેને પરાર્ધ કહે છે અને તેનો અડધો પણ પરાર્ધ તરીકે ઓળખાય છે.

કાષ્ઠાસ્ત્રિંશત્ કલા ત્રિંશત્ કલા મૌહૂર્તિકી ગતિઃ

ત્રીસ કાષ્ઠા મળીને એક કલાં બને છે અને ત્રીસ કલાં મળીને એક મુહૂર્ત થાય છે.

અહોરાત્રાણિ તાવન્તિ માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

એટલા દિવસ-રાત મળીને એક મહિનો બને છે, જેમાં બે પક્ષ હોય છે.

અયનં દક્ષિણં રાત્રિર્દેવાનામુત્તરં દિનમ્

દક્ષિણાયન દેવતાઓ માટે રાત છે અને ઉત્તરાયન તેમનો દિવસ છે.

ચતુર્યુગં દ્વાદશભિઃ તદ્વિભાગં નિબોધત

એક ચતુર્યુગમાં બાર ભાગ હોય છે, તેના વિભાજન જાણો.

તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ કૃતસ્ય તુ

તેમાં, એક સો ભાગ સંધ્યા છે અને કૃતયુગની સંધ્યાનો પણ એ જ ભાગ છે.

અંશકં ષટ્શતં તસ્માત્ કૃસન્ધ્યાંશકં વિના

તેમાંથી, કૃતયુગની સંધ્યાનો ભાગ છોડીને છ સો ભાગ થાય છે.

ત્રેતાદ્વાપરતિષ્યાણાં કાલજ્ઞાને પ્રકીર્તિતમ્

તૃતા, દ્વાપર અને કળીયુગના સમયનો હિસાબ જણાવવામાં આવ્યો છે.

તદેકસપ્તતિગુણં મનોરન્તરમુચ્યતે

તેનો એકાવન સિત્તેર ગુણો જેટલો સમય મન્વંતર કહેવાય છે.

સ્વાયંભુવાદયઃ સર્વે તતઃ સાવર્ણિકાદયઃ

સ્વાયંભુવ અને બીજા બધા, પછી સાવર્ણિક અને બીજા બધા મનુઓ આવે છે.

પૂર્ણં યુગસહસ્ત્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ

હજાર યુગ પુરા રાજાઓ દ્વારા રક્ષવામાં આવે છે.

વ્યાખ્યાતાનિ ન સંદેહઃ કલ્પં કલ્પેન ચૈવ હિ

આ બધું સમજાવાયું છે; કલ્પ અને તેના સમયગાળામાં કોઈ શંકા નથી.

ચતુર્યુગસહસ્ત્રં તુ કલ્પમાહુર્મનીષિણઃ

વિદ્વાનો કહે છે કે એક કલ્પમાં હજાર ચતુર્યુગ હોય છે.

બ્રહ્મણઃ કથિતં વર્ષં પરાખ્યં તચ્છતં વિદુઃ

બ્રહ્માજી જે વર્ષનું વર્ણન કરે છે, તેને 'પરા' કહેવામાં આવે છે અને વિદ્વાનો તેને એવા સો વર્ષ ગણે છે.

તેનાયં પ્રોચ્યતે સદ્ભિઃ પ્રાકૃતઃ પ્રતિસંચરઃ

એથી સારા લોકો આને કુદરતી પ્રલય કહે છે.

પ્રોચ્યતે કાલયોગેન પુનરેવ ચ સંભવઃ

સમયના સંયોગથી ફરીથી સર્જન થાય છે એવું કહેવામાં આવે છે.

કાલેનૈવ તુ સૃજ્યન્તે સ એવ ગ્રસતે પુનઃ

માત્ર સમયથી જ સર્વે જીવોની ઉત્પત્તિ થાય છે અને એ જ સમય ફરીથી તેમને સંહારી લે છે.

સર્વગત્વાત્ સ્વતન્ત્રત્વાત્ સર્વાત્માસૌ મહેશ્વરઃ

ક્યાંક પણ વ્યાપેલા અને સ્વતંત્ર હોવાથી એ સર્વનો આત્મા, મહેશ્વર છે.

એકો હિ ભગવાનીશઃ કાલઃ કવિરિતિ શ્રુતિ

શાસ્ત્રો કહે છે કે એકમાત્ર ભગવાનજ ઈશ, સમય અને કવિ છે.

સાંપ્રતં વર્તતે તદ્વત્ તસ્ય કલ્પો ઽયમષ્ટમઃ

હમણાં પણ એ જ રીતે ચાલે છે; આ એનો આઠમો કલ્પ છે.

વારાહો વર્તતે કલ્પઃ તસ્ય વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્

હમણાં વારાહ કલ્પ ચાલી રહ્યો છે; હું તેની વિગત કહીશ.