કૂર્મપુરાણમ્

ન માયા નૈવ ચ પ્રાશ્ચૈતન્યં પરમાર્થતઃ

એ માયા નથી, કર્મફળ પણ નથી; સાચે તો એ શુદ્ધ ચેતન્ય છે.

તદ્વદૈક્યં ન સંબન્ધઃ પ્રપઞ્ચપરમાત્મનોઃ

એ જ રીતે, જગત અને પરમાત્મા વચ્ચે કોઈ એકતા કે સંબંધ નથી.

તદ્વત્ પ્રપઞ્ચપુરુષૌ વિભિન્નૌ પરમાર્થતઃ

એ જ રીતે, જગત અને જીવ સાચે તો એકબીજાથી અલગ છે.

નહિ તસ્ય ભવેન્મુક્તિર્જન્માન્તરશતૈરપિ

એને તો સો જન્મ પછી પણ મુક્તિ મળતી નથી.

વિકારહીનં નિર્દુઃ ખમાનન્દાત્માનમવ્યયમ્

અવિનાશી આત્મા બદલાતો નથી, દુઃખથી રહિત છે, આકાશ જેવો અને આનંદમય છે.

સા ચાહઙ્કારકર્તૃત્વાદાત્મન્યારોપ્યતે જનૈઃ

પણ લોકો અહંકાર અને કર્તૃત્વભાવથી આ બધું આત્મામાં ગોઠવે છે.

ભોક્તારમક્ષરં શુદ્ધં સર્વત્ર સમવસ્થિતમ્

અવિનાશી, શુદ્ધ ભોક્તા સર્વત્ર વ્યાપેલો છે.

અજ્ઞાનાદન્યથા જ્ઞાનં તચ્ચ પ્રકૃતિસંગતમ્

અજ્ઞાનથી જ્ઞાન પણ ભિન્ન દેખાય છે અને તે પ્રકૃતિ સાથે જોડાય છે.

અહઙ્કારાવિવેકેન કર્તાહમિતિ મન્યતે

અહંકાર અને અવિવેકથી મનુષ્ય માને છે કે 'હું કરનાર છું'.

પ્રધાનં પ્રકૃતિં બુદ્ધ્વા કારણં બ્રહ્મવાદિનઃ

બ્રહ્મને જાણનારા કહે છે કે પ્રધાન પ્રકૃતિ જ કારણ છે.

સ્વાત્માનમક્ષરં બ્રહ્મ નાવબુદ્ધ્યેત તત્ત્વતઃ

સાચી રીતે અવિનાશી આત્મા, બ્રહ્મને કોઈ ઓળખી શકતો નથી.

રગદ્વેષાદયો દોષાઃ સર્વે ભ્રાન્તિનિબન્ધનાઃ

રાગ-દ્વેષ જેવા બધા દોષો ભ્રાંતિથી જ ઊભા થાય છે.

તદ્વશાદેવ સર્વેષાં સર્વદેહસમુદ્ભવઃ

એ દોષોની જ શક્તિથી બધા જીવોને અનેક શરીરો મળે છે.

એકઃ સ ભિદ્યતે શક્ત્યા માયયા ન સ્વભાવતઃ

એકજ છે, પણ પોતાની શક્તિથી, માયાના પ્રભાવે, જુદો દેખાય છે; પોતાનાં સ્વરૂપે એ કદી જુદો પડતો નથી.

ભેદો વ્યક્તસ્વભાવેન સા ચ માયાત્મસંશ્રયા

ભેદ તો દેખાય છે, કારણ કે સ્વરૂપ બહાર પડે છે; પણ એ પણ માયાના આધારથી જ છે.

અન્તઃ કરણજૈર્ભાવૈરાત્મા તદ્વન્ન લિપ્યતે

જેમ આંતરિક મનમાંથી ઉદ્ભવતા વિચારો આત્માને લગતા નથી, તેમ અહીં પણ એ અસ્પર્શિત રહે છે.

ઉપાધિહીનો વિમલસ્તથૈવાત્મા પ્રકાશતે

જ્યારે ઉપાધિથી મુક્ત અને નિર્મળ થાય, ત્યારે આત્મા પણ એ જ રીતે પ્રકાશે છે.

અર્થસ્વરૂપમેવાજ્ઞાઃ પશ્યન્ત્યન્યે કુદૃષ્ટયઃ

અજ્ઞાનીઓ, જેઓની દૃષ્ટિ વાંકી છે, તેઓ વસ્તુનું માત્ર બહારનું રૂપ જ જુએ છે.

દૃશ્યતે હ્યર્થરૂપેણ પુરુષૈર્ભ્રાન્તિદૃષ્ટિભિઃ

ખરેખર, ભ્રમિત દૃષ્ટિવાળા મનુષ્યો તેને વસ્તુના રૂપમાં જ જુએ છે.

રક્તિકાદ્યુપધાનેન તદ્વત્ પરમપૂરુષઃ

જેમ લાલ કપડાંથી ઢાંકી દઈએ તો વસ્તુ બદલાયેલી લાગે, તેમ પરમપુરુષ પણ ઉપાધિથી આવરી લેવાય છે.

ઉપાસિતવ્યો મન્તવ્યઃ શ્રોતવ્યશ્ચ મુમુક્ષુભિઃ

મુક્તિ ઇચ્છનારોએ એનું પૂજન કરવું, મનન કરવું અને શ્રવણ કરવું જોઈએ.

યોગિનો ઽવ્યવધાનેન તદા સંપદ્યતે સ્વયમ્

યોગીઓ માટે, જ્યારે કોઈ અવરોધ રહેતો નથી, ત્યારે એ આત્મા સીધો અનુભવાય છે.

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

ત્યારે સર્વ જીવોમાં રહેલો આત્મા બ્રહ્મરૂપ થઈ જાય છે.

એકીભૂતઃ પરેણાસૌ તદા ભવતિ કેવલઃ

પછી એ પરમાત્મા સાથે એક થઈ, સંપૂર્ણ અને એકમાત્ર રહે છે.

તદાસાવમૃતીભૂતઃ ક્ષેમં ગચ્છતિ પણ્ડિતઃ

પછી, અમર બનીને, વિદ્વાન શાંતિ પામે છે.

તત એવ ચ વિસ્તારં બ્રહ્મ સંપદ્યતે તદા

એમાંથી જ, ત્યારે બ્રહ્મનું વિસ્તરણ થાય છે.

માયામાત્રં જગત્ કૃત્સ્નં તદા ભવતિ નિર્વૃતઃ

પછી આખું જગત માત્ર માયા જ લાગે છે અને એ પૂર્ણ તૃપ્ત થઈ જાય છે.

કેવલં બ્રહ્મવિજ્ઞાનં જાયતે ઽસૌ તદા શિવઃ

પછી માત્ર બ્રહ્મજ્ઞાન જ પ્રગટે છે; એ સમયે એ કલ્યાણરૂપ બને છે.

તદ્વદાત્માક્ષરેણાસૌ નિષ્કલેનૈકતાં વ્રજેત્

તેમજ, એ ભાગરહિત, અક્ષર આત્મા સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે.