કૂર્મપુરાણમ્

નિરીક્ષ્ય પુણ્ડરીકાક્ષં સ્વાત્મયોગમનુત્તમમ્

પુંડરીકનેત્રને, તેમના શ્રેષ્ઠ આત્મયોગને જોઈને,

પ્રશાન્તમાનસાઃ સર્વે જ્ઞાનમીશ્વરભાષિતમ્

બધાના મન શાંત થયા અને સૌએ ભગવાન દ્વારા બોલાયેલું જ્ઞાન સાંભળ્યું.

યન્ન દેવા વિજાનન્તિ યતન્તો ઽપિ દ્વિજાતયઃ

જેને દેવતાઓ પણ જાણતા નથી અને દ્વિજાતિઓ પ્રયત્ન કરીને પણ સમજી શકતા નથી,

ન સંસારં પ્રપદ્યન્તે પૂર્વે ઽપિ બ્રહ્મવાદિનઃ

અગાઉના બ્રહ્મવેદીઓ પણ સંસારમાં પાછા આવતાં નથી,

વક્ષ્યે ભક્તિમતામદ્ય યુષ્માકં બ્રહ્મવાદિનામ્

હું આજે તમને, ભક્તિપૂર્વક બ્રહ્મને જાણનારા લોકો, એ કહું છું.

અસ્તિ સર્વાન્તરઃ સાક્ષાચ્ચિન્માત્રસ્તમસઃ પરઃ

અંતરમાં રહેલો, સર્વનો સાક્ષી, શુદ્ધ ચેતન્ય છે, જે અંધકારથી પર છે.

સ કાલો ઽગ્નિસ્તદવ્યક્તં સ એવેદમિતિ શ્રુતિઃ

એજ સમય છે, એજ અગ્નિ છે, એજ અવ્યક્ત છે; એજ આ બધું છે — આવું શાસ્ત્ર કહે છે.

સ માયી માયયા બદ્ધઃ કરોતિ વિવિધાસ્તનૂઃ

માયાવાળો, માયાથી બંધાયેલો, એ અનેક જાતનાં શરીરો સર્જે છે.

નાયં પૃથ્વી ન સલિલં ન તેજઃ પવનો નભઃ

એ ભૂમિ નથી, પાણી નથી, અગ્નિ નથી, પવન નથી, આકાશ પણ નથી.

ન રૂપરસગન્ધાશ્ચ નાહં કર્તા ન વાગપિ

એ રૂપ, રસ કે સુગંધ નથી; હું કરનાર પણ નથી, બોલનાર પણ નથી.

ન માયા નૈવ ચ પ્રાશ્ચૈતન્યં પરમાર્થતઃ

એ માયા નથી, કર્મફળ પણ નથી; સાચે તો એ શુદ્ધ ચેતન્ય છે.

તદ્વદૈક્યં ન સંબન્ધઃ પ્રપઞ્ચપરમાત્મનોઃ

એ જ રીતે, જગત અને પરમાત્મા વચ્ચે કોઈ એકતા કે સંબંધ નથી.

તદ્વત્ પ્રપઞ્ચપુરુષૌ વિભિન્નૌ પરમાર્થતઃ

એ જ રીતે, જગત અને જીવ સાચે તો એકબીજાથી અલગ છે.

નહિ તસ્ય ભવેન્મુક્તિર્જન્માન્તરશતૈરપિ

એને તો સો જન્મ પછી પણ મુક્તિ મળતી નથી.

વિકારહીનં નિર્દુઃ ખમાનન્દાત્માનમવ્યયમ્

અવિનાશી આત્મા બદલાતો નથી, દુઃખથી રહિત છે, આકાશ જેવો અને આનંદમય છે.

સા ચાહઙ્કારકર્તૃત્વાદાત્મન્યારોપ્યતે જનૈઃ

પણ લોકો અહંકાર અને કર્તૃત્વભાવથી આ બધું આત્મામાં ગોઠવે છે.

ભોક્તારમક્ષરં શુદ્ધં સર્વત્ર સમવસ્થિતમ્

અવિનાશી, શુદ્ધ ભોક્તા સર્વત્ર વ્યાપેલો છે.

અજ્ઞાનાદન્યથા જ્ઞાનં તચ્ચ પ્રકૃતિસંગતમ્

અજ્ઞાનથી જ્ઞાન પણ ભિન્ન દેખાય છે અને તે પ્રકૃતિ સાથે જોડાય છે.

અહઙ્કારાવિવેકેન કર્તાહમિતિ મન્યતે

અહંકાર અને અવિવેકથી મનુષ્ય માને છે કે 'હું કરનાર છું'.

પ્રધાનં પ્રકૃતિં બુદ્ધ્વા કારણં બ્રહ્મવાદિનઃ

બ્રહ્મને જાણનારા કહે છે કે પ્રધાન પ્રકૃતિ જ કારણ છે.

સ્વાત્માનમક્ષરં બ્રહ્મ નાવબુદ્ધ્યેત તત્ત્વતઃ

સાચી રીતે અવિનાશી આત્મા, બ્રહ્મને કોઈ ઓળખી શકતો નથી.

રગદ્વેષાદયો દોષાઃ સર્વે ભ્રાન્તિનિબન્ધનાઃ

રાગ-દ્વેષ જેવા બધા દોષો ભ્રાંતિથી જ ઊભા થાય છે.

તદ્વશાદેવ સર્વેષાં સર્વદેહસમુદ્ભવઃ

એ દોષોની જ શક્તિથી બધા જીવોને અનેક શરીરો મળે છે.

એકઃ સ ભિદ્યતે શક્ત્યા માયયા ન સ્વભાવતઃ

એકજ છે, પણ પોતાની શક્તિથી, માયાના પ્રભાવે, જુદો દેખાય છે; પોતાનાં સ્વરૂપે એ કદી જુદો પડતો નથી.

ભેદો વ્યક્તસ્વભાવેન સા ચ માયાત્મસંશ્રયા

ભેદ તો દેખાય છે, કારણ કે સ્વરૂપ બહાર પડે છે; પણ એ પણ માયાના આધારથી જ છે.

અન્તઃ કરણજૈર્ભાવૈરાત્મા તદ્વન્ન લિપ્યતે

જેમ આંતરિક મનમાંથી ઉદ્ભવતા વિચારો આત્માને લગતા નથી, તેમ અહીં પણ એ અસ્પર્શિત રહે છે.

ઉપાધિહીનો વિમલસ્તથૈવાત્મા પ્રકાશતે

જ્યારે ઉપાધિથી મુક્ત અને નિર્મળ થાય, ત્યારે આત્મા પણ એ જ રીતે પ્રકાશે છે.

અર્થસ્વરૂપમેવાજ્ઞાઃ પશ્યન્ત્યન્યે કુદૃષ્ટયઃ

અજ્ઞાનીઓ, જેઓની દૃષ્ટિ વાંકી છે, તેઓ વસ્તુનું માત્ર બહારનું રૂપ જ જુએ છે.

દૃશ્યતે હ્યર્થરૂપેણ પુરુષૈર્ભ્રાન્તિદૃષ્ટિભિઃ

ખરેખર, ભ્રમિત દૃષ્ટિવાળા મનુષ્યો તેને વસ્તુના રૂપમાં જ જુએ છે.