કૂર્મપુરાણમ્

પ્રદર્શયન્ યોગસિદ્ધિં નિરીક્ષ્ય વૃષભધ્વજમ્

યોગસિદ્ધિ દર્શાવતાં અને વૃષભધ્વજને જોઈને,

કૃતાર્થં સ્વયમાત્માનં જ્ઞાતુમર્હથ તત્ત્વતઃ

પોતાનો હેતુ પૂર્ણ કરીને, તારે સાચા અર્થમાં પોતાને ઓળખવું જોઈએ.

મમૈવ સન્નિધાવેષ યથાવદ્ વક્તુમીશ્વરઃ

મારી હાજરીમાં જ ઈશ્વરે યોગ્ય રીતે બોલવું જોઈએ.

સનત્કુમારપ્રમુખાઃ પૃચ્છન્તિ સ્મ મહેશ્વરમ્

સનત્કુમાર અને અન્યોએ મહેશ્વરને પ્રશ્ન કર્યા.

કિમપ્યચિન્ત્યં ગગનાદીશ્વરાર્હં સમુદ્બભૌ

કંઈક અકલ્પનીય, ભગવાનને યોગ્ય એવું, આકાશમાંથી પ્રગટાયું.

તેજસા પૂરયન્ વિશ્વં ભાતિ દેવો મહેશ્વરઃ

તે તેજથી સમગ્ર જગતને ભરતાં, દેવ મહેશ્વર તેજસ્વી લાગે છે.

વિભ્રાજમાનં વિમલે તસ્મિન્ દદૃશુરાસને

એ સિંહાસન પર તેજસ્વી અને નિર્મળ એવા તેમને સૌએ જોયા.

અનન્યતેજસં શાન્તં શિવં દદૃશિરે કિલ

શાંત અને અનન્ય તેજવાળા એવા શિવને તેમણે જોયા.

તમાસનસ્થં ભૂતાનામીશં દદૃશિરે કિલ

ભૂતોના ઈશ એવા તેમને સિંહાસન પર બેઠેલા જોયા.

સ વાસુદેવમાસીનં તમીશં દદૃશુઃ કિલ

વાસુદેવ ભગવાનને ત્યાં બેઠેલા તેમણે જોયા.

નિરીક્ષ્ય પુણ્ડરીકાક્ષં સ્વાત્મયોગમનુત્તમમ્

પુંડરીકનેત્રને, તેમના શ્રેષ્ઠ આત્મયોગને જોઈને,

પ્રશાન્તમાનસાઃ સર્વે જ્ઞાનમીશ્વરભાષિતમ્

બધાના મન શાંત થયા અને સૌએ ભગવાન દ્વારા બોલાયેલું જ્ઞાન સાંભળ્યું.

યન્ન દેવા વિજાનન્તિ યતન્તો ઽપિ દ્વિજાતયઃ

જેને દેવતાઓ પણ જાણતા નથી અને દ્વિજાતિઓ પ્રયત્ન કરીને પણ સમજી શકતા નથી,

ન સંસારં પ્રપદ્યન્તે પૂર્વે ઽપિ બ્રહ્મવાદિનઃ

અગાઉના બ્રહ્મવેદીઓ પણ સંસારમાં પાછા આવતાં નથી,

વક્ષ્યે ભક્તિમતામદ્ય યુષ્માકં બ્રહ્મવાદિનામ્

હું આજે તમને, ભક્તિપૂર્વક બ્રહ્મને જાણનારા લોકો, એ કહું છું.

અસ્તિ સર્વાન્તરઃ સાક્ષાચ્ચિન્માત્રસ્તમસઃ પરઃ

અંતરમાં રહેલો, સર્વનો સાક્ષી, શુદ્ધ ચેતન્ય છે, જે અંધકારથી પર છે.

સ કાલો ઽગ્નિસ્તદવ્યક્તં સ એવેદમિતિ શ્રુતિઃ

એજ સમય છે, એજ અગ્નિ છે, એજ અવ્યક્ત છે; એજ આ બધું છે — આવું શાસ્ત્ર કહે છે.

સ માયી માયયા બદ્ધઃ કરોતિ વિવિધાસ્તનૂઃ

માયાવાળો, માયાથી બંધાયેલો, એ અનેક જાતનાં શરીરો સર્જે છે.

નાયં પૃથ્વી ન સલિલં ન તેજઃ પવનો નભઃ

એ ભૂમિ નથી, પાણી નથી, અગ્નિ નથી, પવન નથી, આકાશ પણ નથી.

ન રૂપરસગન્ધાશ્ચ નાહં કર્તા ન વાગપિ

એ રૂપ, રસ કે સુગંધ નથી; હું કરનાર પણ નથી, બોલનાર પણ નથી.

ન માયા નૈવ ચ પ્રાશ્ચૈતન્યં પરમાર્થતઃ

એ માયા નથી, કર્મફળ પણ નથી; સાચે તો એ શુદ્ધ ચેતન્ય છે.

તદ્વદૈક્યં ન સંબન્ધઃ પ્રપઞ્ચપરમાત્મનોઃ

એ જ રીતે, જગત અને પરમાત્મા વચ્ચે કોઈ એકતા કે સંબંધ નથી.

તદ્વત્ પ્રપઞ્ચપુરુષૌ વિભિન્નૌ પરમાર્થતઃ

એ જ રીતે, જગત અને જીવ સાચે તો એકબીજાથી અલગ છે.

નહિ તસ્ય ભવેન્મુક્તિર્જન્માન્તરશતૈરપિ

એને તો સો જન્મ પછી પણ મુક્તિ મળતી નથી.

વિકારહીનં નિર્દુઃ ખમાનન્દાત્માનમવ્યયમ્

અવિનાશી આત્મા બદલાતો નથી, દુઃખથી રહિત છે, આકાશ જેવો અને આનંદમય છે.

સા ચાહઙ્કારકર્તૃત્વાદાત્મન્યારોપ્યતે જનૈઃ

પણ લોકો અહંકાર અને કર્તૃત્વભાવથી આ બધું આત્મામાં ગોઠવે છે.

ભોક્તારમક્ષરં શુદ્ધં સર્વત્ર સમવસ્થિતમ્

અવિનાશી, શુદ્ધ ભોક્તા સર્વત્ર વ્યાપેલો છે.

અજ્ઞાનાદન્યથા જ્ઞાનં તચ્ચ પ્રકૃતિસંગતમ્

અજ્ઞાનથી જ્ઞાન પણ ભિન્ન દેખાય છે અને તે પ્રકૃતિ સાથે જોડાય છે.

અહઙ્કારાવિવેકેન કર્તાહમિતિ મન્યતે

અહંકાર અને અવિવેકથી મનુષ્ય માને છે કે 'હું કરનાર છું'.