કૂર્મપુરાણમ્

જ્ઞાનયોગરતૈર્નિત્યમારાધ્યઃ કથિતસ્ત્વયા

જે હંમેશા જ્ઞાન અને યોગમાં તત્પર છે, એવા લોકો માટે આરાધ્ય છે — એ બધું તમે વર્ણન કર્યું છે.

જ્ઞાનં બ્રહ્મૈકવિષયં યેન પશ્યેમ તત્પરમ્

એવું જ્ઞાન, જેના દ્વારા આપણે સર્વોચ્ચ બ્રહ્મને જોઈ શકીએ, એ જ્ઞાન માત્ર બ્રહ્મ વિશે જ હોય છે.

અવાપ્તાખિલવિજ્ઞાનસ્તત્ત્વાં પૃચ્છામહે પુનઃ

તમામ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ, અમે ફરીથી તમારું સત્ય સ્વરૂપ શું છે તે પૂછીએ છીએ.

સૂતઃ પૌરાણિકઃ સ્મૃત્વા ભાષિતું હ્યુપચક્રમે

સૂત પુરાણકથાકારએ સ્મરણ કરીને બોલવાનું શરૂ કર્યું.

આજગામ મુનિશ્રેષ્ઠા યત્ર સત્રં સમાસતે

જે સ્થળે શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ એકત્ર થયા હતા, ત્યાં તે પહોંચી ગયો.

વ્યાસં કમલપત્રાક્ષં પ્રણેમુર્દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ એવા લોકો વિયાસજીને, જેમની આંખો કમળપાંખડી જેવી છે, વંદન કર્યા.

પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ગુરું પ્રાઞ્જલિઃ પાર્શ્વગો ઽભવત્

ગુરુની પરિક્રમા કરીને, તે જોડેલા હાથથી પાસે ઊભો રહ્યો.

સમાશ્વાસ્યાસનં તસ્મૈ તદ્યોગ્યં સમકલ્પયન્

તેમને યોગ્ય અને માનનીય આસન તૈયાર કરીને, શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ કર્યું.

કચ્ચિન્ન તપસો હાનિઃ સ્વાધ્યાયસ્ય શ્રુતસ્ય ચ

શું તમારી તપશ્ચર્યા, સ્વાધ્યાય કે શીખેલા વિદ્યા માં કશી ઘટાડો તો નથી થયો?

જ્ઞાનં તદ્ બ્રહ્મવિષયં મુનીનાં વક્તુમર્હસિ

તમે ઋષિઓને એ જ્ઞાન કહો, જે બ્રહ્મ વિષયક છે.

શુશ્રૂષા જાયતે ચૈષાં વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ

તેમને સાંભળવાની ઈચ્છા જાગી છે; તમે તેમને સાચું કહો.

મુનીનાં વ્યાહૃતં પૂર્વં વિષ્ણુના કૂર્મરૂપિણા

પૂર્વે જે કૂર્મરૂપે વિષ્ણુએ ઋષિઓને કહ્યું હતું, એ જ વાત.

પ્રણમ્ય શિરસા રુદ્રં વચઃ પ્રાહ સુખાવહમ્

માથું નમાવીને રુદ્રને વંદન કરીને, તેણે સુખ આપતી વાતો કહી.

સનત્કુમારપ્રમુખૈઃ સ્વયં યત્સમભાષત

જે સંનતકુમાર અને અન્ય ઋષિઓને તેણે પોતે કહ્યું હતું.

અઙ્ગિરા રુદ્રસહિતો ભૃગુઃ પરમધર્મવિત્

અંગિરા, રુદ્ર સાથે, અને પરમ ધર્મ જાણનારા ભૃગુ.

શુક્રો વસિષ્ઠો ભગવાન્ સર્વે સંયતમાનસાઃ

શુક્ર, પૂજ્ય વસિષ્ઠ અને બધા જેઓનું મન સંયમિત હતું.

તપ્તવન્તસ્તપો ઘોરં પુણ્યે બદરિકાશ્રમે

તેમણે પવિત્ર બદરિકા આશ્રમમાં ભારે તપસ્યા કરી હતી.

નારાયણમનાદ્યન્તં નરેણ સહિતં તદા

ત્યારે તેમણે નર સાથે અનાદિ અને અનંત એવા નારાયણનું ધ્યાન કર્યું.

પ્રણેમુર્ભક્તિસંયુક્તા યોગિનો યોગવિત્તમમ્

યોગથી પરિપૂર્ણ એવા યોગીઓએ ભક્તિપૂર્વક યોગવિદ્યા જાણનારા સર્વોચ્ચને વંદન કર્યા.

પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા કિમર્થં તપ્યતે તપઃ

તેણે ઊંડા સ્વરે પૂછ્યું: 'આ તપ શું માટે કરવામાં આવે છે?'

સાક્ષાન્નારાયણં દેવમાગતં સિદ્ધિસૂચકમ્

સિદ્ધિનું સૂચન કરતાં, ભગવાન નારાયણ સ્વયં ત્યાં પ્રગટ થયા.

ભવન્તમેકં શરણં પ્રપન્નાઃ પુરુષોત્તમમ્

અમે એકમાત્ર આપને, સર્વોત્તમ પુરુષને, આશ્રય લીધો છે.

નારાયણઃ સ્વયં સાક્ષાત્ પુરાણો ઽવ્યક્તપૂરુષઃ

પ્રાચીન અને અવ્યક્ત એવા નારાયણ સ્વયં ત્યાં ઉભા રહ્યા.

શુશ્રૂષાસ્માકમખિલં સંશયં છેત્તુમર્હસિ

અમે આપની વાત સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ; આપ અમારા બધા સંશય દૂર કરો.

કશ્ચિદાત્મા ચ કા મુક્તિઃ સંસારઃ કિંનિમિત્તકઃ

આત્મા શું છે? મુક્તિ શું છે? સંસાર કયા કારણથી થાય છે?

કિં તત્ પરતરં બ્રહ્મ સર્વં નો વક્તુમર્હસિ

પરમ બ્રહ્મ શું છે? આપ અમને બધું કહો.

વિહાય તાપસં રૂપં સંસ્થિતં સ્વેન તેજસા

તપસ્વીનું રૂપ છોડીને, તે પોતાના તેજમાં સ્થિર થયા.

શ્રીવત્સવક્ષસં દેવં તપ્તજામ્બૂનદપ્રભમ્

શ્રીવત્સ ચિહ્ન ધરાવતા ભગવાન તપેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી લાગતા.

ન દૃષ્ટસ્તત્ક્ષણાદેવ નરસ્તસ્યૈવ તેજસા

તત્ક્ષણે કોઈ મનુષ્ય તેમના તેજને કારણે તેમને જોઈ શક્યો નહીં.