કૂર્મપુરાણમ્

ચતુર્મુખઃ સ ભગવાન્ જગત્સૃષ્ટૌ પ્રવર્તતે

એ ચતુર્મુખ ભગવાન જગતની સર્જનામાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

સત્ત્વં ગુણમુપાશ્રિત્ય વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્

વિષ્ણુ, સર્વના સ્વામી, પોતે સત્ત્વગુણ ધારણ કરે છે.

તમોગુણં સમાશ્રિત્ય રુદ્રઃ સંહરતે જગત્

રુદ્ર, તમોગુણને આધાર બનાવી, જગતનું લય કરે છે.

એકધા સ દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ બહુધા પુનઃ

એ એક પણ છે, બે પણ છે, ત્રણ પણ છે અને અનેક રૂપે પ્રગટે છે.

નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવન્તિ સ્વલીલયા

પોતાની લીલાથી એ અનેક રૂપ, ક્રિયા, આકાર અને નામ ધારણ કરે છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ વિશેષતઃ

એ જગતની સર્જના કરે છે, ગ્રહણ કરે છે અને વિશેષ રીતે સર્વનું નિરીક્ષણ કરે છે.

ગુણાત્મકત્વાત્ ત્રૈકાલ્યે તસ્માદેકઃ સ ઉચ્યતે

ત્રણે કાળમાં ગુણરૂપ હોવાથી એ એક કહેવાય છે.

આદિત્વાદાદિદેવો ઽસૌ અજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ

પ્રથમ હોવાને કારણે એ આદિદેવ કહેવાય છે અને અજન્મા હોવાથી અજ કહેવાય છે.

દેવેષુ ચ મહાદેવો માહદેવ ઇતિ સ્મૃતઃ

દેવોમાં એ મહાદેવ તરીકે ઓળખાય છે.

વશિત્વાદપ્યવશ્યત્વાદીશ્વરઃ પરિભાષિતઃ

સર્વ પર શાસન અને અપરાધીનપણે એ ઈશ્વર કહેવાય છે.

અનુત્પાદાચ્ચ પૂર્વત્વાત્ સ્વયંભૂરિતિ સ સ્મૃતઃ

અજન્મા અને પ્રથમ હોવાને કારણે એ સ્વયંભૂ કહેવાય છે.

હરઃ સંસારહરણાદ્ વિભુત્વાદ્ વિષ્ણુરુચ્યતે

સંસારનો નાશ કરતો હોવાથી એ હર કહેવાય છે અને સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી એ વિષ્ણુ કહેવાય છે.

સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વમયો યતઃ

સર્વ જાણે છે એટલે સર્વજ્ઞ કહેવાય છે, અને સર્વનું મૂળ હોવાથી એ સર્વરૂપ છે.

તારણાત્ સર્વદુઃ ખાનાં તારકઃ પરિગીયતે

કેમ કે તે સર્વ દુઃખમાંથી છોડાવે છે, તેથી તેને તારક કહેવામાં આવે છે.

અનેકભેદભિન્નસ્તુ ક્રીડતે પરમેશ્વરઃ

પરમેશ્વર અનેક પ્રકારના રૂપ ધારણ કરી રમે છે.

અબુદ્ધિપૂર્વકો વિપ્રા બ્રાહ્મીં સૃષ્ટિં નિબોધત

હે વિદ્વાનો, કોઈ વિચારો વિના બ્રાહ્મી સર્જનને સમજો.

ન શક્યતે સમાખ્યાતું બહુવર્ષૈરપિ સ્વયમ્

પોતે અનેક વર્ષોમાં પણ તેને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકાતું નથી.

સ એવ સ્યાત્ પરઃ કાલઃ તદન્તે પ્રતિસૃજ્યતે

એજ પરમ કાળ છે, જે અંતે ફરી સમાઈ જાય છે.

તત્ પરાખ્યં તદર્ધં ચ પરાર્ધમભિદીયતે

તેને પરાર્ધ કહે છે અને તેનો અડધો પણ પરાર્ધ તરીકે ઓળખાય છે.

કાષ્ઠાસ્ત્રિંશત્ કલા ત્રિંશત્ કલા મૌહૂર્તિકી ગતિઃ

ત્રીસ કાષ્ઠા મળીને એક કલાં બને છે અને ત્રીસ કલાં મળીને એક મુહૂર્ત થાય છે.

અહોરાત્રાણિ તાવન્તિ માસઃ પક્ષદ્વયાત્મકઃ

એટલા દિવસ-રાત મળીને એક મહિનો બને છે, જેમાં બે પક્ષ હોય છે.

અયનં દક્ષિણં રાત્રિર્દેવાનામુત્તરં દિનમ્

દક્ષિણાયન દેવતાઓ માટે રાત છે અને ઉત્તરાયન તેમનો દિવસ છે.

ચતુર્યુગં દ્વાદશભિઃ તદ્વિભાગં નિબોધત

એક ચતુર્યુગમાં બાર ભાગ હોય છે, તેના વિભાજન જાણો.

તસ્ય તાવચ્છતી સન્ધ્યા સન્ધ્યાંશશ્ચ કૃતસ્ય તુ

તેમાં, એક સો ભાગ સંધ્યા છે અને કૃતયુગની સંધ્યાનો પણ એ જ ભાગ છે.

અંશકં ષટ્શતં તસ્માત્ કૃસન્ધ્યાંશકં વિના

તેમાંથી, કૃતયુગની સંધ્યાનો ભાગ છોડીને છ સો ભાગ થાય છે.

ત્રેતાદ્વાપરતિષ્યાણાં કાલજ્ઞાને પ્રકીર્તિતમ્

તૃતા, દ્વાપર અને કળીયુગના સમયનો હિસાબ જણાવવામાં આવ્યો છે.

તદેકસપ્તતિગુણં મનોરન્તરમુચ્યતે

તેનો એકાવન સિત્તેર ગુણો જેટલો સમય મન્વંતર કહેવાય છે.

સ્વાયંભુવાદયઃ સર્વે તતઃ સાવર્ણિકાદયઃ

સ્વાયંભુવ અને બીજા બધા, પછી સાવર્ણિક અને બીજા બધા મનુઓ આવે છે.

પૂર્ણં યુગસહસ્ત્રં વૈ પરિપાલ્યા નરેશ્વરૈઃ

હજાર યુગ પુરા રાજાઓ દ્વારા રક્ષવામાં આવે છે.