કૂર્મપુરાણમ્

ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ તસ્યાસન્ પરમાત્મનઃ

એ પરમાત્માને ગર્ભજળ અને સમુદ્રો પણ પોતાના હતા.

ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

ચંદ્ર અને સૂર્ય, તારાઓ, ગ્રહો અને વાયુ પણ એ સાથે હતા.

આપો દશગુણેનૈવ તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

પાણી બહારથી અગ્નિ દ્વારા દસગણાં બળથી ઘેરાયેલું છે.

આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં તુ ભૂતાદિનાવૃતમ્

વાયુને આકાશે ઘેરી લીધો છે, અને આકાશને મૂળ તત્વોએ આવરી લીધું છે.

એતે લોકા મહાત્મનઃ સર્વતત્ત્વાભિમાનિનઃ

આ બધાં લોકો એ મહાત્મા પરમાત્માના છે, જે સર્વ તત્વોમાં એકરૂપ છે.

ઈશ્વરા યોગધર્માણો યે ચાન્યે તત્ત્વચિન્તકાઃ

જે ભગવાન છે, યોગના ગુણ ધરાવે છે, અને જે સત્યનું મનન કરે છે—

એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્

આ સાત પ્રકૃતિક આવરણોથી બ્રહ્માંડ ઢંકાયેલું છે.

પ્રજાપતેઃ પરા મૂર્તિરિતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ

આ જ પ્રજાપતિની સર્વોચ્ચ મૂર્તિ છે, જેમ વેદોમાં જણાવાયું છે.

દ્વિતીયં તસ્ય દેવસ્ય શરીરં પરમેષ્ઠિનઃ

તે પરમેશ્વરનું બીજું સ્વરૂપ છે—

તૃતીયં ભગવદ્રૂપં પ્રાહુર્વેદાર્થવેદિનઃ

વેદના અર્થ જાણનારા તૃતીય સ્વરૂપને ભગવાનનું રૂપ કહે છે.

ચતુર્મુખઃ સ ભગવાન્ જગત્સૃષ્ટૌ પ્રવર્તતે

એ ચતુર્મુખ ભગવાન જગતની સર્જનામાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

સત્ત્વં ગુણમુપાશ્રિત્ય વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્

વિષ્ણુ, સર્વના સ્વામી, પોતે સત્ત્વગુણ ધારણ કરે છે.

તમોગુણં સમાશ્રિત્ય રુદ્રઃ સંહરતે જગત્

રુદ્ર, તમોગુણને આધાર બનાવી, જગતનું લય કરે છે.

એકધા સ દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ બહુધા પુનઃ

એ એક પણ છે, બે પણ છે, ત્રણ પણ છે અને અનેક રૂપે પ્રગટે છે.

નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવન્તિ સ્વલીલયા

પોતાની લીલાથી એ અનેક રૂપ, ક્રિયા, આકાર અને નામ ધારણ કરે છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ વિશેષતઃ

એ જગતની સર્જના કરે છે, ગ્રહણ કરે છે અને વિશેષ રીતે સર્વનું નિરીક્ષણ કરે છે.

ગુણાત્મકત્વાત્ ત્રૈકાલ્યે તસ્માદેકઃ સ ઉચ્યતે

ત્રણે કાળમાં ગુણરૂપ હોવાથી એ એક કહેવાય છે.

આદિત્વાદાદિદેવો ઽસૌ અજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ

પ્રથમ હોવાને કારણે એ આદિદેવ કહેવાય છે અને અજન્મા હોવાથી અજ કહેવાય છે.

દેવેષુ ચ મહાદેવો માહદેવ ઇતિ સ્મૃતઃ

દેવોમાં એ મહાદેવ તરીકે ઓળખાય છે.

વશિત્વાદપ્યવશ્યત્વાદીશ્વરઃ પરિભાષિતઃ

સર્વ પર શાસન અને અપરાધીનપણે એ ઈશ્વર કહેવાય છે.

અનુત્પાદાચ્ચ પૂર્વત્વાત્ સ્વયંભૂરિતિ સ સ્મૃતઃ

અજન્મા અને પ્રથમ હોવાને કારણે એ સ્વયંભૂ કહેવાય છે.

હરઃ સંસારહરણાદ્ વિભુત્વાદ્ વિષ્ણુરુચ્યતે

સંસારનો નાશ કરતો હોવાથી એ હર કહેવાય છે અને સર્વત્ર વ્યાપક હોવાથી એ વિષ્ણુ કહેવાય છે.

સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્ સર્વઃ સર્વમયો યતઃ

સર્વ જાણે છે એટલે સર્વજ્ઞ કહેવાય છે, અને સર્વનું મૂળ હોવાથી એ સર્વરૂપ છે.

તારણાત્ સર્વદુઃ ખાનાં તારકઃ પરિગીયતે

કેમ કે તે સર્વ દુઃખમાંથી છોડાવે છે, તેથી તેને તારક કહેવામાં આવે છે.

અનેકભેદભિન્નસ્તુ ક્રીડતે પરમેશ્વરઃ

પરમેશ્વર અનેક પ્રકારના રૂપ ધારણ કરી રમે છે.

અબુદ્ધિપૂર્વકો વિપ્રા બ્રાહ્મીં સૃષ્ટિં નિબોધત

હે વિદ્વાનો, કોઈ વિચારો વિના બ્રાહ્મી સર્જનને સમજો.

ન શક્યતે સમાખ્યાતું બહુવર્ષૈરપિ સ્વયમ્

પોતે અનેક વર્ષોમાં પણ તેને સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવી શકાતું નથી.

સ એવ સ્યાત્ પરઃ કાલઃ તદન્તે પ્રતિસૃજ્યતે

એજ પરમ કાળ છે, જે અંતે ફરી સમાઈ જાય છે.

તત્ પરાખ્યં તદર્ધં ચ પરાર્ધમભિદીયતે

તેને પરાર્ધ કહે છે અને તેનો અડધો પણ પરાર્ધ તરીકે ઓળખાય છે.