કૂર્મપુરાણમ્

ત્રિગુણઃ સ્યાત્ તતો વહ્નિઃ સ શબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

પછી ત્રણ ગુણો ધરાવતી અગ્નિ ઉત્પન્ન થઈ, જેમાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ છે.

તસ્માચ્ચતુર્ગુણા આપો વિજ્ઞેયાસ્તુ રસાત્મિકાઃ

એમાંથી ચાર ગુણો ધરાવતું પાણી સમજવું જોઈએ, જે સ્વાદમય છે.

તસમાત્ પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ શબ્દ્યતે

એમાંથી પાંચ ગુણો ધરાવતી ધરતી ઉત્પન્ન થઈ, જે પાંજરા તત્વોમાં સૌથી જાડું છે.

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

એકબીજામાં પ્રવેશ કરીને, એ તત્વો પરસ્પર આધાર આપે છે.

નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ

એકબીજા સાથે મળ્યા વિના, એ તત્વો સમગ્ર સૃષ્ટિ રચી શકતા નથી.

મહાદાદયો વિશેષાન્તા હ્મણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ તત્વો સુધી, એ બધાએ બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન કર્યું.

વિશેષેભ્યો ઽણ્ડમભવદ્ બૃહત્ તદુદકેશયમ્

વિશેષ તત્વોમાંથી વિશાળ બ્રહ્માંડ જન્મ્યું, જે પાણીમાં સ્થિત છે.

પ્રાકૃતે ઽણ્ડે વિવૃત્તઃ સ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

મૂળ બ્રહ્માંડમાં ક્ષેત્રજ્ઞ, જેને બ્રહ્મા કહે છે, પ્રગટ થયો.

આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

એ જ સર્વપ્રથમ સૃષ્ટિના સર્જક બ્રહ્મા રૂપે પ્રગટ થયો.

હિરણ્યગર્ભં કપિલં છન્દોમૂર્તિ સનાતનમ્

તેને હિરણ્યગર્ભ, કપિલ, વેદમય અને સનાતન કહેવાય છે.

ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ તસ્યાસન્ પરમાત્મનઃ

એ પરમાત્માને ગર્ભજળ અને સમુદ્રો પણ પોતાના હતા.

ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

ચંદ્ર અને સૂર્ય, તારાઓ, ગ્રહો અને વાયુ પણ એ સાથે હતા.

આપો દશગુણેનૈવ તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

પાણી બહારથી અગ્નિ દ્વારા દસગણાં બળથી ઘેરાયેલું છે.

આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં તુ ભૂતાદિનાવૃતમ્

વાયુને આકાશે ઘેરી લીધો છે, અને આકાશને મૂળ તત્વોએ આવરી લીધું છે.

એતે લોકા મહાત્મનઃ સર્વતત્ત્વાભિમાનિનઃ

આ બધાં લોકો એ મહાત્મા પરમાત્માના છે, જે સર્વ તત્વોમાં એકરૂપ છે.

ઈશ્વરા યોગધર્માણો યે ચાન્યે તત્ત્વચિન્તકાઃ

જે ભગવાન છે, યોગના ગુણ ધરાવે છે, અને જે સત્યનું મનન કરે છે—

એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્

આ સાત પ્રકૃતિક આવરણોથી બ્રહ્માંડ ઢંકાયેલું છે.

પ્રજાપતેઃ પરા મૂર્તિરિતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ

આ જ પ્રજાપતિની સર્વોચ્ચ મૂર્તિ છે, જેમ વેદોમાં જણાવાયું છે.

દ્વિતીયં તસ્ય દેવસ્ય શરીરં પરમેષ્ઠિનઃ

તે પરમેશ્વરનું બીજું સ્વરૂપ છે—

તૃતીયં ભગવદ્રૂપં પ્રાહુર્વેદાર્થવેદિનઃ

વેદના અર્થ જાણનારા તૃતીય સ્વરૂપને ભગવાનનું રૂપ કહે છે.

ચતુર્મુખઃ સ ભગવાન્ જગત્સૃષ્ટૌ પ્રવર્તતે

એ ચતુર્મુખ ભગવાન જગતની સર્જનામાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

સત્ત્વં ગુણમુપાશ્રિત્ય વિષ્ણુર્વિશ્વેશ્વરઃ સ્વયમ્

વિષ્ણુ, સર્વના સ્વામી, પોતે સત્ત્વગુણ ધારણ કરે છે.

તમોગુણં સમાશ્રિત્ય રુદ્રઃ સંહરતે જગત્

રુદ્ર, તમોગુણને આધાર બનાવી, જગતનું લય કરે છે.

એકધા સ દ્વિધા ચૈવ ત્રિધા ચ બહુધા પુનઃ

એ એક પણ છે, બે પણ છે, ત્રણ પણ છે અને અનેક રૂપે પ્રગટે છે.

નાનાકૃતિક્રિયારૂપનામવન્તિ સ્વલીલયા

પોતાની લીલાથી એ અનેક રૂપ, ક્રિયા, આકાર અને નામ ધારણ કરે છે.

સૃજતે ગ્રસતે ચૈવ વીક્ષતે ચ વિશેષતઃ

એ જગતની સર્જના કરે છે, ગ્રહણ કરે છે અને વિશેષ રીતે સર્વનું નિરીક્ષણ કરે છે.

ગુણાત્મકત્વાત્ ત્રૈકાલ્યે તસ્માદેકઃ સ ઉચ્યતે

ત્રણે કાળમાં ગુણરૂપ હોવાથી એ એક કહેવાય છે.

આદિત્વાદાદિદેવો ઽસૌ અજાતત્વાદજઃ સ્મૃતઃ

પ્રથમ હોવાને કારણે એ આદિદેવ કહેવાય છે અને અજન્મા હોવાથી અજ કહેવાય છે.

દેવેષુ ચ મહાદેવો માહદેવ ઇતિ સ્મૃતઃ

દેવોમાં એ મહાદેવ તરીકે ઓળખાય છે.