કૂર્મપુરાણમ્

ઇન્દ્રિયાણિ તથા દેવાઃ સર્વં તસ્યાત્મજં જગત્

ઇન્દ્રિયોથી, દેવતાઓથી અને આખું જગત એના સંતાન છે.

યેનાસૌ જાયતે કર્તા ભૂતાદીંશ્ચાનુપશ્યતિ

જેના દ્વારા એ જન્મે છે, કર્મ કરે છે અને ભૂતાદિ તત્વોને જુએ છે.

તૈજસાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્દેવા વૈકારિકા દશ

ઇન્દ્રિયો તેજસ્વી કહેવાય છે અને દસ દેવતાઓ શુદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવે છે.

ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયં ભૂતાદેરભવન્ પ્રજાઃ

આ તત્વોના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપની સર્જના છે; તત્વોથી જ જીવોની ઉત્પત્તિ થઈ.

આકાશં શુષિરં તસ્માદુત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્

ત્યાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું, જે ખાલી છે અને ધ્વનિથી ઓળખાય છે.

વાયુરુત્પદ્યતે તસ્માત્ તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ

ત્યાંથી પવન ઉત્પન્ન થયો, જેનો ગુણ સ્પર્શ માનવામાં આવે છે.

જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્તદ્રૂપગુણમુચ્યતે

પવનમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો, જેને રૂપનો ગુણ કહેવાય છે.

સંભવન્તિ તતો ઽમ્ભાંસિ રસાધારાણિ તાનિ તુ

ત્યાંથી પાણી ઉત્પન્ન થયું, જે સ્વાદના આધારરૂપ છે.

સંઘાતો જાયતે તસ્માત્ તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ

એમાંથી સંયોજન પેદા થયું; તેનો ગુણ સુગંધ માનવામાં આવે છે.

દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દસ્પર્શાત્મકો ઽભવત્

પછી બે ગુણો ધરાવતો વાયુ જન્મ્યો, જેમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ છે.

ત્રિગુણઃ સ્યાત્ તતો વહ્નિઃ સ શબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

પછી ત્રણ ગુણો ધરાવતી અગ્નિ ઉત્પન્ન થઈ, જેમાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ છે.

તસ્માચ્ચતુર્ગુણા આપો વિજ્ઞેયાસ્તુ રસાત્મિકાઃ

એમાંથી ચાર ગુણો ધરાવતું પાણી સમજવું જોઈએ, જે સ્વાદમય છે.

તસમાત્ પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ શબ્દ્યતે

એમાંથી પાંચ ગુણો ધરાવતી ધરતી ઉત્પન્ન થઈ, જે પાંજરા તત્વોમાં સૌથી જાડું છે.

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

એકબીજામાં પ્રવેશ કરીને, એ તત્વો પરસ્પર આધાર આપે છે.

નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ

એકબીજા સાથે મળ્યા વિના, એ તત્વો સમગ્ર સૃષ્ટિ રચી શકતા નથી.

મહાદાદયો વિશેષાન્તા હ્મણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ તત્વો સુધી, એ બધાએ બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન કર્યું.

વિશેષેભ્યો ઽણ્ડમભવદ્ બૃહત્ તદુદકેશયમ્

વિશેષ તત્વોમાંથી વિશાળ બ્રહ્માંડ જન્મ્યું, જે પાણીમાં સ્થિત છે.

પ્રાકૃતે ઽણ્ડે વિવૃત્તઃ સ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

મૂળ બ્રહ્માંડમાં ક્ષેત્રજ્ઞ, જેને બ્રહ્મા કહે છે, પ્રગટ થયો.

આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

એ જ સર્વપ્રથમ સૃષ્ટિના સર્જક બ્રહ્મા રૂપે પ્રગટ થયો.

હિરણ્યગર્ભં કપિલં છન્દોમૂર્તિ સનાતનમ્

તેને હિરણ્યગર્ભ, કપિલ, વેદમય અને સનાતન કહેવાય છે.

ગર્ભોદકં સમુદ્રાશ્ચ તસ્યાસન્ પરમાત્મનઃ

એ પરમાત્માને ગર્ભજળ અને સમુદ્રો પણ પોતાના હતા.

ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રૌ સગ્રહૌ સહ વાયુના

ચંદ્ર અને સૂર્ય, તારાઓ, ગ્રહો અને વાયુ પણ એ સાથે હતા.

આપો દશગુણેનૈવ તેજસા બાહ્યતો વૃતાઃ

પાણી બહારથી અગ્નિ દ્વારા દસગણાં બળથી ઘેરાયેલું છે.

આકાશેનાવૃતો વાયુઃ ખં તુ ભૂતાદિનાવૃતમ્

વાયુને આકાશે ઘેરી લીધો છે, અને આકાશને મૂળ તત્વોએ આવરી લીધું છે.

એતે લોકા મહાત્મનઃ સર્વતત્ત્વાભિમાનિનઃ

આ બધાં લોકો એ મહાત્મા પરમાત્માના છે, જે સર્વ તત્વોમાં એકરૂપ છે.

ઈશ્વરા યોગધર્માણો યે ચાન્યે તત્ત્વચિન્તકાઃ

જે ભગવાન છે, યોગના ગુણ ધરાવે છે, અને જે સત્યનું મનન કરે છે—

એતૈરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્

આ સાત પ્રકૃતિક આવરણોથી બ્રહ્માંડ ઢંકાયેલું છે.

પ્રજાપતેઃ પરા મૂર્તિરિતીયં વૈદિકી શ્રુતિઃ

આ જ પ્રજાપતિની સર્વોચ્ચ મૂર્તિ છે, જેમ વેદોમાં જણાવાયું છે.

દ્વિતીયં તસ્ય દેવસ્ય શરીરં પરમેષ્ઠિનઃ

તે પરમેશ્વરનું બીજું સ્વરૂપ છે—