કૂર્મપુરાણમ્

પ્રાકૃતઃ પ્રલયો જ્ઞેયો યાવદ્ વિશ્વસમુદ્ભવઃ

પ્રાકૃત પ્રલય એ છે, જે સમગ્ર જગતના ઉત્પત્તિ સુધી ચાલે છે.

અહર્ન વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિર્હ્યુપચારતઃ

એ અવસ્થામાં ન તો દિવસ હોય છે, ન તો રાત્રિ, એ તો કલ્પનામાં પણ નથી.

સર્વભૂતમયો ઽવ્યક્તો હ્યન્તર્યામીશ્વરઃ પરઃ

અવ્યક્ત, જે સર્વ જીવોમાં વ્યાપી છે, એ જ સર્વના અંતરમાં રહેનારો પરમેશ્વર છે.

ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ

પછી પરમેશ્વરે પોતાના પરમ યોગથી એને હલનચલન આપ્યું.

અનુપ્રવિષ્ટઃ ક્ષોભાય તથાસૌ યોગમૂર્તિમાન્

એ પરમ યોગી સ્વરૂપે એમાં પ્રવેશી, એને ચળવળ માટે ઉત્તેજિત કર્યો.

સ સંકોચવિકાસાભ્યાં પ્રધાનત્વે ઽપિ ચ સ્થિતઃ

એ પ્રધાનરૂપે સંકોચ અને વિકાસ સાથે સ્થિર રહ્યો.

પ્રાદુરાસીન્મહદ્ બીજં પ્રધાનપુરુષાત્મકમ્

ત્યાંથી પ્રધાન અને પુરુષથી બનેલું મહાન બીજ પ્રગટ થયું.

પ્રજ્ઞાધૃતિઃ સ્મૃતિઃ સંવિદેતસ્માદિતિ તત્ સ્મૃતમ્

ત્યાંથી બુદ્ધિ, ધીરજ, સ્મૃતિ અને ચેતના ઉત્પન્ન થાય છે, એમ કહેવાય છે.

ત્રિવિધો ઽયમહઙ્કારો મહતઃ સંબભૂવ હ

મહતત્વમાંથી આ ત્રિવિધ અહંકાર જન્મે છે.

આત્મા ચ પુદ્ગલો જીવો યતઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ

ત્યાંથી આત્મા, વ્યક્તિ અને જીવ ઉત્પન્ન થાય છે, જેઓમાંથી સર્વ પ્રવૃત્તિઓ થાય છે.

ઇન્દ્રિયાણિ તથા દેવાઃ સર્વં તસ્યાત્મજં જગત્

ઇન્દ્રિયોથી, દેવતાઓથી અને આખું જગત એના સંતાન છે.

યેનાસૌ જાયતે કર્તા ભૂતાદીંશ્ચાનુપશ્યતિ

જેના દ્વારા એ જન્મે છે, કર્મ કરે છે અને ભૂતાદિ તત્વોને જુએ છે.

તૈજસાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્દેવા વૈકારિકા દશ

ઇન્દ્રિયો તેજસ્વી કહેવાય છે અને દસ દેવતાઓ શુદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવે છે.

ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયં ભૂતાદેરભવન્ પ્રજાઃ

આ તત્વોના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપની સર્જના છે; તત્વોથી જ જીવોની ઉત્પત્તિ થઈ.

આકાશં શુષિરં તસ્માદુત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્

ત્યાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું, જે ખાલી છે અને ધ્વનિથી ઓળખાય છે.

વાયુરુત્પદ્યતે તસ્માત્ તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ

ત્યાંથી પવન ઉત્પન્ન થયો, જેનો ગુણ સ્પર્શ માનવામાં આવે છે.

જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્તદ્રૂપગુણમુચ્યતે

પવનમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો, જેને રૂપનો ગુણ કહેવાય છે.

સંભવન્તિ તતો ઽમ્ભાંસિ રસાધારાણિ તાનિ તુ

ત્યાંથી પાણી ઉત્પન્ન થયું, જે સ્વાદના આધારરૂપ છે.

સંઘાતો જાયતે તસ્માત્ તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ

એમાંથી સંયોજન પેદા થયું; તેનો ગુણ સુગંધ માનવામાં આવે છે.

દ્વિગુણસ્તુ તતો વાયુઃ શબ્દસ્પર્શાત્મકો ઽભવત્

પછી બે ગુણો ધરાવતો વાયુ જન્મ્યો, જેમાં ધ્વનિ અને સ્પર્શ છે.

ત્રિગુણઃ સ્યાત્ તતો વહ્નિઃ સ શબ્દસ્પર્શરૂપવાન્

પછી ત્રણ ગુણો ધરાવતી અગ્નિ ઉત્પન્ન થઈ, જેમાં ધ્વનિ, સ્પર્શ અને રૂપ છે.

તસ્માચ્ચતુર્ગુણા આપો વિજ્ઞેયાસ્તુ રસાત્મિકાઃ

એમાંથી ચાર ગુણો ધરાવતું પાણી સમજવું જોઈએ, જે સ્વાદમય છે.

તસમાત્ પઞ્ચગુણા ભૂમિઃ સ્થૂલા ભૂતેષુ શબ્દ્યતે

એમાંથી પાંચ ગુણો ધરાવતી ધરતી ઉત્પન્ન થઈ, જે પાંજરા તત્વોમાં સૌથી જાડું છે.

પરસ્પરાનુપ્રવેશાદ્ ધારયન્તિ પરસ્પરમ્

એકબીજામાં પ્રવેશ કરીને, એ તત્વો પરસ્પર આધાર આપે છે.

નાશક્નુવન્ પ્રજાઃ સ્ત્રષ્ટુમસમાગમ્ય કૃત્સ્નશઃ

એકબીજા સાથે મળ્યા વિના, એ તત્વો સમગ્ર સૃષ્ટિ રચી શકતા નથી.

મહાદાદયો વિશેષાન્તા હ્મણ્ડમુત્પાદયન્તિ તે

મહત્તત્વથી લઈને વિશેષ તત્વો સુધી, એ બધાએ બ્રહ્માંડ ઉત્પન્ન કર્યું.

વિશેષેભ્યો ઽણ્ડમભવદ્ બૃહત્ તદુદકેશયમ્

વિશેષ તત્વોમાંથી વિશાળ બ્રહ્માંડ જન્મ્યું, જે પાણીમાં સ્થિત છે.

પ્રાકૃતે ઽણ્ડે વિવૃત્તઃ સ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મસંજ્ઞિતઃ

મૂળ બ્રહ્માંડમાં ક્ષેત્રજ્ઞ, જેને બ્રહ્મા કહે છે, પ્રગટ થયો.

આદિકર્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

એ જ સર્વપ્રથમ સૃષ્ટિના સર્જક બ્રહ્મા રૂપે પ્રગટ થયો.