કૂર્મપુરાણમ્

સ્થાવરાઞ્જઙ્ગમાંશ્ચૈવ યચ્ચ કુલ્યાદિકં પયઃ

સ્થાવર અને જંગમ જીવ, અને નદીઓ વગેરેનું જળ પણ એ ગ્રહણ કરે છે.

તાસાં ચતુઃ શતં નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્રમૂર્તયઃ

આ નાડીઓમાંથી ચારસો છે, અને દરેકની રચના અજાયબીથી ભરેલી છે.

અમૃતા નામ તાઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ

આ બધાં કિરણોને 'અમૃત' કહેવાય છે, અને એ બધાં વરસાદ વરસાવે છે.

ચન્દ્રાસ્તા નામતઃ સર્વાઃ પીતાભાઃ સ્યુર્ગભસ્તયઃ

આ બધાં કિરણો 'ચંદ્ર' નામે ઓળખાય છે અને એ બધાં પીળા રંગના છે.

શુક્રાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ત્રિવિધા ઘર્મસર્જનાઃ

આ બધાં કિરણો 'શુક્ર' નામે ઓળખાય છે અને એ ત્રણ પ્રકારના છે, જે તાપ પેદા કરે છે.

અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ત્રિભિસ્ત્રરિંસ્તર્પયત્યસૌ

એ અમૃતથી ત્રણ રીતે બધા દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે.

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમમુત્સૃજતિ ત્રિભિઃ

હેમંત અને શિશિર ઋતુમાં એ ત્રણ કિરણોથી હિમ (હિમો) છોડે છે.

ચૈત્રે માસિ ભવેદંશો ધાતા વૈશાખતાપનઃ

ચૈત્ર માસમાં ધાતા નામનું કિરણ હોય છે અને વૈશાખમાં તાપન નામનું.

વિવસ્વાન્ શ્રાવણે માસિ પ્રૌષ્ઠપદ્યાં ભગઃ સ્મૃતઃ

શ્રાવણ માસમાં વિવસ્વાન નામનું કિરણ હોય છે અને ભાદરવા (પ્રૌષ્ઠપદ)માં ભગા નામનું.

માર્ગશીર્ષ ભવેન્મિત્રઃ પૌષે વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

માર્ગશીર્ષમાં મિત્ર અને પૌષમાં સનાતન વિષ્ણુ હોય છે.

ષડ્ભિઃ સહસ્ત્રૈઃ પૂષા તુ દેવોંશઃ સપ્તભિસ્તથા

પુષા દેવ પાસે છ હજાર કિરણો છે, અને સપ્તભિસ નામનું કિરણ પણ એટલાં જ છે.

વિવસ્વાન્ દશભિઃ પાતિ પાત્યેકાદશભિર્ભગઃ

વિવસ્વાન દસ કિરણોથી રક્ષા કરે છે અને ભગા અગિયારથી.

ષડ્ભી રશ્મિસહસ્ત્રૈસ્તુ વિષ્ણુસ્તપતિ વિશ્વસૃક્

વિશ્વના સર્જક વિષ્ણુ છ હજાર કિરણોથી તેજ આપે છે.

હેમન્તે તામ્રવર્ણઃ સ્યાચ્છિશિરે લોહિતો રવિઃ

હેમંત ઋતુમાં એ તામ્રવર્ણનો હોય છે અને શિશિર ઋતુમાં રવિ લાલ રંગનો હોય છે.

સૂર્યો ઽમરત્વમમૃતે ત્રયં ત્રિષુ નિયચ્છતિ

સૂર્ય અમરપણું, અમૃત અને ત્રણ પ્રકારની ગુણો ત્રણ રીતે આપે છે.

ભૌમો મન્દસ્તથા રાહુઃ કેતુમાનપિ ચાષ્ટમઃ

ભૌમ, મંદ, રાહુ અને કેતુ પણ આઠમા ગણાય છે.

ભ્રામ્યમાણા યથાયોગં ભ્રમન્ત્યનુદિવાકરમ્

આ બધા પોતપોતાના ક્રમ પ્રમાણે ફરતા રહે છે અને સૂર્ય વગર પણ ગતિ કરે છે.

યસ્માદ્ વહતિ તાન્ વાયુઃ પ્રવહસ્તેન સ સ્મૃતઃ

કારણ કે વાયુ એ બધાને વહન કરે છે, તેથી તેને પ્રવાહ કહેવાય છે.

વામદક્ષિણતો યુક્તા દશ તેન નિશાકરઃ

ડાબી અને જમણી બાજુએ દસ જોડાય છે, તેથી ચંદ્રને એ નામ મળ્યું છે.

હ્રાસવૃદ્ધી ચ વિપ્રેન્દ્રા ધ્રુવાધારાણિ સર્વદા

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, ઘટવું અને વધવું હંમેશા સ્થિર અને અચલ રહે છે.

આપૂર્યતે પરસ્યાન્તઃ સતતં દિવસક્રમાત્

બીજાનું આંતર હંમેશા, રોજબરોજ, ભરાતું રહે છે.

એકેન રશ્મિના વિપ્રાઃ સુષુમ્નાખ્યેન ભાસ્કરઃ

હે બ્રાહ્મણો, સૂર્ય એક જ કિરણ, જેને સુષુમ્ના કહે છે, દ્વારા પ્રકાશ આપે છે.

પૌર્ણમાસ્યાં સ દૃશ્યેત સંપૂર્ણે દિવસક્રમાત્

પૌર્ણિમાના દિવસે, તે રોજ રોજ પૂર્ણ રૂપે દેખાય છે.

પિબન્તિ દેવતા વિપ્રા યતસ્તે ઽમૃતભોજનાઃ

હે બ્રાહ્મણો, દેવતાઓ એ જ પીવે છે, કેમ કે તેઓ અમૃત જેવું ભોજન કરે છે.

અપરાહ્ણે પિતૃગણા જઘન્યં પર્યુપાસતે

બપોર પછી પિતૃઓનો સમૂહ બાકી રહેલું ગ્રહણ કરે છે.

સુધામૃતમયીં પુણ્યાં તામન્દોરમૃતાત્મિકામ્

એ શુદ્ધ, અમૃતમય અને પુણ્યરૂપ રસ, એટલે ચંદ્ર, અમૃત સ્વરૂપ છે.

માસતૃપ્તિમપાપ્યગ્ર્યાં પિતરઃ સન્તિ નિર્વૃતાઃ

માસિક પરિપૂર્ણ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરીને પિતૃઓ સંતોષથી રહે છે.

એવં સૂર્યનિમિત્તસ્ય ક્ષયો વૃદ્ધિશ્ચ સત્તમાઃ

હે શ્રેષ્ઠ પુરુષો, એ રીતે સૂર્યના કારણે ઘટવું અને વધવું બને છે.

વારિજૈઃ સ્યન્દનો યુક્તસ્તેનાસૌ યાતિ સર્વતઃ

તેનું રથ કમળોથી જોડાયેલું છે અને એ બધે ફરતું રહે છે.