કૂર્મપુરાણમ્

સ્થાનં તદ્ વિદુરાદિત્યં વેદજ્ઞા વેદવિગ્રહમ્

વેદજ્ઞ લોકો એ સ્થાનને સૂર્ય, વેદરૂપ, એમ જાણે છે.

કરોતિ નિયતં કાલં કાલાત્મા હ્યૈશ્વરી તનુઃ

કાળના સ્વામી, જેની દૈવી કાયાનું સ્વરૂપ છે, એ કાળને નિયમિત કરે છે.

તેષાં શ્રેષ્ઠાઃ પુનઃ સપ્ત રશ્મયો ગ્રહયોનયઃ

એમાં સર્વોત્તમ એ સાત કિરણો છે, જે ગ્રહોના મૂળ છે.

વિશ્વવ્યચાઃ પુનશ્ચાન્યઃ સંયદ્વસુરતઃ પરઃ

બીજો છે વિશ્વવ્યાચા અને બીજો again સર્વોપરી સંયદ્વસુ છે.

સુપુમ્નઃ સૂર્યરશ્મિસ્તુ પુષ્ણાતિ શિશિરદ્યુતિમ્

સૂર્યની સુપુમ્ના નામની કિરણ શીતળ પ્રકાશને પોષે છે.

હરિકેશસ્તુ યઃ પ્રોક્તો રશ્મિર્નક્ષત્રપોષકઃ

હરિકેશ નામની કિરણ તારાઓને પોષણ આપે છે એમ કહેવાય છે.

વિશ્વવ્યચાસ્તુ યો રશ્મિઃ શુક્રં પુષ્ણાતિ નિત્યદા

વિશ્વવ્યાચા નામની કિરણ હંમેશાં શુક્રને પોષે છે.

શનૈશ્ચરં પ્રપુષ્ણાતિ સપ્તમસ્તુ સુરાટ્ તથા

સાતમી કિરણ, સુરાટ નામની, શનૈશ્ચરને પણ પોષે છે.

વર્ધન્તે વર્ધિતા નિત્યં નિત્યમાપ્યાયયન્તિ ચ

આ કિરણો સતત વધે છે અને વધીને હંમેશાં પોષણ આપે છે.

આદાનાન્નિત્યમાદિત્યસ્તેજસાં તમસાં પ્રભુઃ

સૂર્ય, તેજ અને અંધકારનો સ્વામી, હંમેશાં આ બધું ગ્રહણ કરે છે.

સ્થાવરાઞ્જઙ્ગમાંશ્ચૈવ યચ્ચ કુલ્યાદિકં પયઃ

સ્થાવર અને જંગમ જીવ, અને નદીઓ વગેરેનું જળ પણ એ ગ્રહણ કરે છે.

તાસાં ચતુઃ શતં નાડ્યો વર્ષન્તે ચિત્રમૂર્તયઃ

આ નાડીઓમાંથી ચારસો છે, અને દરેકની રચના અજાયબીથી ભરેલી છે.

અમૃતા નામ તાઃ સર્વા રશ્મયો વૃષ્ટિસર્જનાઃ

આ બધાં કિરણોને 'અમૃત' કહેવાય છે, અને એ બધાં વરસાદ વરસાવે છે.

ચન્દ્રાસ્તા નામતઃ સર્વાઃ પીતાભાઃ સ્યુર્ગભસ્તયઃ

આ બધાં કિરણો 'ચંદ્ર' નામે ઓળખાય છે અને એ બધાં પીળા રંગના છે.

શુક્રાસ્તા નામતઃ સર્વાસ્ત્રિવિધા ઘર્મસર્જનાઃ

આ બધાં કિરણો 'શુક્ર' નામે ઓળખાય છે અને એ ત્રણ પ્રકારના છે, જે તાપ પેદા કરે છે.

અમૃતેન સુરાન્ સર્વાંસ્ત્રિભિસ્ત્રરિંસ્તર્પયત્યસૌ

એ અમૃતથી ત્રણ રીતે બધા દેવતાઓને તૃપ્ત કરે છે.

હેમન્તે શિશિરે ચૈવ હિમમુત્સૃજતિ ત્રિભિઃ

હેમંત અને શિશિર ઋતુમાં એ ત્રણ કિરણોથી હિમ (હિમો) છોડે છે.

ચૈત્રે માસિ ભવેદંશો ધાતા વૈશાખતાપનઃ

ચૈત્ર માસમાં ધાતા નામનું કિરણ હોય છે અને વૈશાખમાં તાપન નામનું.

વિવસ્વાન્ શ્રાવણે માસિ પ્રૌષ્ઠપદ્યાં ભગઃ સ્મૃતઃ

શ્રાવણ માસમાં વિવસ્વાન નામનું કિરણ હોય છે અને ભાદરવા (પ્રૌષ્ઠપદ)માં ભગા નામનું.

માર્ગશીર્ષ ભવેન્મિત્રઃ પૌષે વિષ્ણુઃ સનાતનઃ

માર્ગશીર્ષમાં મિત્ર અને પૌષમાં સનાતન વિષ્ણુ હોય છે.

ષડ્ભિઃ સહસ્ત્રૈઃ પૂષા તુ દેવોંશઃ સપ્તભિસ્તથા

પુષા દેવ પાસે છ હજાર કિરણો છે, અને સપ્તભિસ નામનું કિરણ પણ એટલાં જ છે.

વિવસ્વાન્ દશભિઃ પાતિ પાત્યેકાદશભિર્ભગઃ

વિવસ્વાન દસ કિરણોથી રક્ષા કરે છે અને ભગા અગિયારથી.

ષડ્ભી રશ્મિસહસ્ત્રૈસ્તુ વિષ્ણુસ્તપતિ વિશ્વસૃક્

વિશ્વના સર્જક વિષ્ણુ છ હજાર કિરણોથી તેજ આપે છે.

હેમન્તે તામ્રવર્ણઃ સ્યાચ્છિશિરે લોહિતો રવિઃ

હેમંત ઋતુમાં એ તામ્રવર્ણનો હોય છે અને શિશિર ઋતુમાં રવિ લાલ રંગનો હોય છે.

સૂર્યો ઽમરત્વમમૃતે ત્રયં ત્રિષુ નિયચ્છતિ

સૂર્ય અમરપણું, અમૃત અને ત્રણ પ્રકારની ગુણો ત્રણ રીતે આપે છે.

ભૌમો મન્દસ્તથા રાહુઃ કેતુમાનપિ ચાષ્ટમઃ

ભૌમ, મંદ, રાહુ અને કેતુ પણ આઠમા ગણાય છે.

ભ્રામ્યમાણા યથાયોગં ભ્રમન્ત્યનુદિવાકરમ્

આ બધા પોતપોતાના ક્રમ પ્રમાણે ફરતા રહે છે અને સૂર્ય વગર પણ ગતિ કરે છે.

યસ્માદ્ વહતિ તાન્ વાયુઃ પ્રવહસ્તેન સ સ્મૃતઃ

કારણ કે વાયુ એ બધાને વહન કરે છે, તેથી તેને પ્રવાહ કહેવાય છે.

વામદક્ષિણતો યુક્તા દશ તેન નિશાકરઃ

ડાબી અને જમણી બાજુએ દસ જોડાય છે, તેથી ચંદ્રને એ નામ મળ્યું છે.