કૂર્મપુરાણમ્

સપ્તર્ષિમણ્ડલં તસ્માલ્લક્ષમાત્રે પ્રિકાશતે

ત્યાંથી એક લાખ યોજન દૂર સાત ઋષિઓનું મંડળ દેખાય છે.

તત્ર ધર્મઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુર્નારાયણઃ સ્થિતઃ

ત્યાં ધર્મ સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ, નારાયણ રૂપે વિરાજે છે.

ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય પ્રમાણતઃ

આ મંડળનું ફેલાવટ માપ્યા પ્રમાણે ત્રણ ગણું છે.

તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ભૂત્વાધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ

આ બંનેમાં સ્વર્ભાનુ સમાન માપે નીચે તરફ ચાલે છે.

સ્વર્ભાનોસ્તુ વૃહત્ સ્થાનં તૃતીયં યત્ તમોમયમ્

સ્વર્ભાનુનું વિશાળ સ્થાન, ત્રીજું, અંધકારથી ભરેલું કહેવાય છે.

ભાર્ગવાત્ પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ

ભારગવથી નીચે, પગના એક ભાગ જેટલું અંતર રાખી, બૃહસ્પતિ છે.

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ

મંડળ અને ફેલાવટ પ્રમાણે, તે બંનેથી પગના એક ભાગ જેટલું ઓછું બુધનું સ્થાન છે.

બુધેન તાનિ તુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાત્ તથા

બુધ દ્વારા એ બધાં અંતર અને મંડળો પણ સમાન ગણાય છે.

શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને

પાંચ, ચાર, ત્રણ અને બે સો યોજનનું અંતર છે.

યોજનાન્યર્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે

આ ઉપરાંત અડધા યોજન જેટલા માપ પણ છે; એથી ઓછું કશું માન્ય નથી.

સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ચ વક્રશ્ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ

શનિ, અંગિરાસ અને વક્ર, આ ત્રણેય ધીમી ગતિથી ચાલનારા છે.

સૂર્યઃ સૌમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ

સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ અને ભારગવ, આ બધા ઝડપી ગતિથી ચાલે છે.

તદા સર્વગ્રહાણાં સ સૂર્યો ઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ

પછી બધા ગ્રહોમાં સૂર્ય નીચે તરફ ચાલે છે.

નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્ધ્વં પ્રસર્પતિ

ચંદ્રથી ઉપર આખું નક્ષત્રમંડળ ચાલે છે.

વક્રસ્તુ ભાર્ગવાદૂર્ધ્વં વક્રાદૂર્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ

વક્ર, ભારગવથી ઉપર છે અને વક્રથી ઉપર બૃહસ્પતિ છે.

ઋષીણાં ચૈવ સપ્તાનાન્ધ્રુ વશ્ચોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ

સાત ઋષિઓ અને ધ્રુવથી પણ ઉપર તે સ્થિર છે.

ઈષાદણ્ડસ્તથૈવ સ્યાદ્ દ્વિગુણો દ્વિજસત્તમાઃ

દંડ થોડો ઢોળો અને બે ગણો લાંબો કહેવાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

યોજનાનાં તુ તસ્યાક્ષસ્તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

એ રથનો ધુરા એક યોજન લાંબો છે અને ત્યાં જ તેનું ચકર બેસાડવામાં આવ્યું છે.

સંવત્સરમેય કૃત્સ્નં કાલચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ત્યાં આખું સમયનું ચકર, જે એક વર્ષ જેટલું છે, સ્થાપિત છે.

પઞ્ચાન્યાનિ તુ સાર્ધાનિ સ્યન્દનસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, એ રથની લંબાઈમાં પાંચ યોજન અને અડધું વધુ છે.

હ્રસ્વો ઽક્ષસ્તદ્યુગાર્ધેન ધ્રુવાધારે રથસ્ય તુ

રથના ધ્રુવ આધાર પાસેનો ધુરો એના કરતાં અડધા યુગ જેટલો નાનો છે.

હયાશ્ચ સપ્ત છન્દાંસિ તન્નામાનિ નિબોધત

એ રથના સાત ઘોડા છે, જે છંદો છે; હવે તેમના નામો સાંભળો.

અનષ્ટુપ્ ત્રિષ્ટુબિત્યુક્તાશ્છન્દાંસિ હરયો હરેઃ

અનુષ્ટુપ અને તૃષ્ટુપ નામના છંદો હરિનાં ઘોડા કહેવાય છે.

દક્ષિણે ન યમસ્યાથ વરુણસ્ય તુ પશ્ચિમે

દક્ષિણ બાજુએ યમનું રાજ્ય છે અને પશ્ચિમ બાજુએ વરુણનું.

અમરાવતી સંયમની સુખા ચૈવ વિભા ક્રમાત્

ક્રમશઃ અમરાવતી, સંયમની, સુખા અને વિભા એ તેમની નગરીઓ છે.

જ્યોતિષાં ચક્રમાદાય દેવદેવઃ પ્રજાપતિઃ

દેવતાઓના દેવ અને પ્રજાપતિ તેજસ્વી ગ્રહોનું ચકર ઉપાડે છે.

સપ્તદ્વીપેષુ વિપ્રેન્દ્રા નિશામધ્યસ્ય સંમુખમ્

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, રાત્રિના મધ્યભાગે તે સાતેય દ્વીપો સામે રહે છે.

અશેષાસુ દિશાસ્વેવ તથૈવ વિદિશાસુ ચ

તે સર્વ દિશાઓમાં અને એ જ રીતે મધ્ય દિશાઓમાં પણ છે.

કરોત્યહસ્તથા રાત્રિં વિમુઞ્ચન્ મેદિનીં દ્વિજાઃ

એ રીતે, હે દ્વિજો, તે દિવસ અને રાત બનાવે છે અને પૃથ્વીને છોડે અને પકડે છે.