કૂર્મપુરાણમ્

ત્રૈલોક્યસ્યાસ્ય માનં વો ન શક્યં વિસ્તરેણ તુ

આ ત્રિલોકીનું સંપૂર્ણ વર્ણન તમને વિગતે કરવું શક્ય નથી.

જનસ્તપશ્ચ સત્યં ચ લોકાસ્ત્વણ્ડોદ્ભવા મતાઃ

જનલોક, તપોલોક અને સત્યલોક, આ બધાને અંડમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા માનવામાં આવે છે.

તાવદ્ ભૂર્લોક આખ્યાતઃ પુરાણે દ્વિજપુઙ્ગવાઃ

હમણાં સુધી પુરાણમાં ભૂર્લોકનું વર્ણન થયું છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો.

ભુવર્લોકો ઽપિ તાવાન્સ્યાન્મણ્ડલાદ્ ભાસ્કરસ્ય તુ

ભુવર્લોક પણ સૂર્યમંડળ જેટલો જ વિસ્તાર ધરાવે છે.

સ્વર્લોકઃ સ સમાખ્યાતસ્તત્ર વાયોસ્તુ નેમયઃ

સ્વર્લોકનું પણ આવું જ વર્ણન થયું છે; ત્યાં વાયુના અક્ષો છે.

સંવહો વિવહશ્ચાથ તદૂર્ધ્વં સ્યાત્ પરાવહઃ

ત્યાં સંવહ અને વિવહ છે, અને તેના ઉપર પરાવહ આવેલ છે.

ભૂમેર્યોજનલક્ષે તુ ભાનોર્વૈ મણ્ડલં સ્થિતમ્

પૃથ્વીથી એક લાખ યોજન દૂર સૂર્યનું મંડળ સ્થિત છે.

નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં તલ્લક્ષેણ પ્રકાશતે

એ જ અંતરે આખું નક્ષત્રમંડળ પ્રકાશિત થાય છે.

તાવત્પ્રમાણભાગે તુ બુધસ્યાપ્યુશનાઃ સ્થિતઃ

એ જ અંતરે બુધ અને ઉશનાસ ગ્રહો પણ સ્થિત છે.

લક્ષદ્વયેન ભૌમસ્ય સ્થિતો દેવપુરોહિતઃ

પૃથ્વીથી બે લાખ યોજન દૂર દેવતાઓના પુરોહિત સ્થિત છે.

સપ્તર્ષિમણ્ડલં તસ્માલ્લક્ષમાત્રે પ્રિકાશતે

ત્યાંથી એક લાખ યોજન દૂર સાત ઋષિઓનું મંડળ દેખાય છે.

તત્ર ધર્મઃ સ ભગવાન્ વિષ્ણુર્નારાયણઃ સ્થિતઃ

ત્યાં ધર્મ સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ, નારાયણ રૂપે વિરાજે છે.

ત્રિગુણસ્તસ્ય વિસ્તારો મણ્ડલસ્ય પ્રમાણતઃ

આ મંડળનું ફેલાવટ માપ્યા પ્રમાણે ત્રણ ગણું છે.

તુલ્યસ્તયોસ્તુ સ્વર્ભાનુર્ભૂત્વાધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ

આ બંનેમાં સ્વર્ભાનુ સમાન માપે નીચે તરફ ચાલે છે.

સ્વર્ભાનોસ્તુ વૃહત્ સ્થાનં તૃતીયં યત્ તમોમયમ્

સ્વર્ભાનુનું વિશાળ સ્થાન, ત્રીજું, અંધકારથી ભરેલું કહેવાય છે.

ભાર્ગવાત્ પાદહીનસ્તુ વિજ્ઞેયો વૈ બૃહસ્પતિઃ

ભારગવથી નીચે, પગના એક ભાગ જેટલું અંતર રાખી, બૃહસ્પતિ છે.

વિસ્તારાન્મણ્ડલાચ્ચૈવ પાદહીનસ્તયોર્બુધઃ

મંડળ અને ફેલાવટ પ્રમાણે, તે બંનેથી પગના એક ભાગ જેટલું ઓછું બુધનું સ્થાન છે.

બુધેન તાનિ તુલ્યાનિ વિસ્તારાન્મણ્ડલાત્ તથા

બુધ દ્વારા એ બધાં અંતર અને મંડળો પણ સમાન ગણાય છે.

શતાનિ પઞ્ચ ચત્વારિ ત્રીણિ દ્વે ચૈવ યોજને

પાંચ, ચાર, ત્રણ અને બે સો યોજનનું અંતર છે.

યોજનાન્યર્ધમાત્રાણિ તેભ્યો હ્રસ્વં ન વિદ્યતે

આ ઉપરાંત અડધા યોજન જેટલા માપ પણ છે; એથી ઓછું કશું માન્ય નથી.

સૌરો ઽઙ્ગિરાશ્ચ વક્રશ્ચ જ્ઞેયા મન્દવિચારિણઃ

શનિ, અંગિરાસ અને વક્ર, આ ત્રણેય ધીમી ગતિથી ચાલનારા છે.

સૂર્યઃ સૌમો બુધશ્ચૈવ ભાર્ગવશ્ચૈવ શીઘ્રગાઃ

સૂર્ય, ચંદ્ર, બુધ અને ભારગવ, આ બધા ઝડપી ગતિથી ચાલે છે.

તદા સર્વગ્રહાણાં સ સૂર્યો ઽધસ્તાત્ પ્રસર્પતિ

પછી બધા ગ્રહોમાં સૂર્ય નીચે તરફ ચાલે છે.

નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નં સોમાદૂર્ધ્વં પ્રસર્પતિ

ચંદ્રથી ઉપર આખું નક્ષત્રમંડળ ચાલે છે.

વક્રસ્તુ ભાર્ગવાદૂર્ધ્વં વક્રાદૂર્ધ્વં બૃહસ્પતિઃ

વક્ર, ભારગવથી ઉપર છે અને વક્રથી ઉપર બૃહસ્પતિ છે.

ઋષીણાં ચૈવ સપ્તાનાન્ધ્રુ વશ્ચોર્ધ્વં વ્યવસ્થિતઃ

સાત ઋષિઓ અને ધ્રુવથી પણ ઉપર તે સ્થિર છે.

ઈષાદણ્ડસ્તથૈવ સ્યાદ્ દ્વિગુણો દ્વિજસત્તમાઃ

દંડ થોડો ઢોળો અને બે ગણો લાંબો કહેવાય છે, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ.

યોજનાનાં તુ તસ્યાક્ષસ્તત્ર ચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

એ રથનો ધુરા એક યોજન લાંબો છે અને ત્યાં જ તેનું ચકર બેસાડવામાં આવ્યું છે.

સંવત્સરમેય કૃત્સ્નં કાલચક્રં પ્રતિષ્ઠિતમ્

ત્યાં આખું સમયનું ચકર, જે એક વર્ષ જેટલું છે, સ્થાપિત છે.