કૂર્મપુરાણમ્

ન હ્યેતત્ સમતિક્રમ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ

આ માર્ગ વિના માણસ પૂર્ણતા મેળવી શકતો નથી.

નમસ્કૃત્ય હૃષીકેશં પુનર્વચનમબ્રુવન્

હૃષીકેશને વંદન કરીને, તેઓ ફરી બોલ્યા.

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામો યથા સંભવતે જગત્

હવે અમને સાંભળવું છે કે જગત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે.

નિયન્તા કશ્ચ સર્વેષાં વદસ્વ પુરુષોત્તમ

બધાનો નિયંત્રણ કોણ કરે છે? હે પુરુષોત્તમ, અમને કહો.

પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ

તેમણે ગંભીર અવાજે સર્વ જીવોના ઉત્પત્તિ અને લય વિશે કહ્યું.

અનન્તશ્ચાપ્રમેયશ્ચ નિયન્તા વિશ્વતોમુખઃ

તેઓ અનંત, અપરિમિત, સર્વનું નિયંત્રણ કરનાર અને સર્વ દિશામાં રહેનાર છે.

પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યદાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ

જેનાં વિષે તત્વવિચારકોએ પ્રધાન અને પ્રકૃતિ કહ્યાં છે.

અજરં ધ્રુવમક્ષય્યં નિત્યં સ્વાત્મન્યવસ્થિતમ્

એ વૃદ્ધિહીન, અચલ, અક્ષય અને સદા પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત છે.

વિગ્રહઃ સર્વભૂતાનામાત્મનાધિષ્ઠિતં મહત્

બધા જીવોનાં મહાન સ્વરૂપ આત્મામાં સ્થિત છે.

અસાંપ્રતમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

સમયના આરંભ પહેલાં, અજ્ઞાત અને અવ્યક્ત બ્રહ્મા પ્રગટ થયો.

પ્રાકૃતઃ પ્રલયો જ્ઞેયો યાવદ્ વિશ્વસમુદ્ભવઃ

પ્રાકૃત પ્રલય એ છે, જે સમગ્ર જગતના ઉત્પત્તિ સુધી ચાલે છે.

અહર્ન વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિર્હ્યુપચારતઃ

એ અવસ્થામાં ન તો દિવસ હોય છે, ન તો રાત્રિ, એ તો કલ્પનામાં પણ નથી.

સર્વભૂતમયો ઽવ્યક્તો હ્યન્તર્યામીશ્વરઃ પરઃ

અવ્યક્ત, જે સર્વ જીવોમાં વ્યાપી છે, એ જ સર્વના અંતરમાં રહેનારો પરમેશ્વર છે.

ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ

પછી પરમેશ્વરે પોતાના પરમ યોગથી એને હલનચલન આપ્યું.

અનુપ્રવિષ્ટઃ ક્ષોભાય તથાસૌ યોગમૂર્તિમાન્

એ પરમ યોગી સ્વરૂપે એમાં પ્રવેશી, એને ચળવળ માટે ઉત્તેજિત કર્યો.

સ સંકોચવિકાસાભ્યાં પ્રધાનત્વે ઽપિ ચ સ્થિતઃ

એ પ્રધાનરૂપે સંકોચ અને વિકાસ સાથે સ્થિર રહ્યો.

પ્રાદુરાસીન્મહદ્ બીજં પ્રધાનપુરુષાત્મકમ્

ત્યાંથી પ્રધાન અને પુરુષથી બનેલું મહાન બીજ પ્રગટ થયું.

પ્રજ્ઞાધૃતિઃ સ્મૃતિઃ સંવિદેતસ્માદિતિ તત્ સ્મૃતમ્

ત્યાંથી બુદ્ધિ, ધીરજ, સ્મૃતિ અને ચેતના ઉત્પન્ન થાય છે, એમ કહેવાય છે.

ત્રિવિધો ઽયમહઙ્કારો મહતઃ સંબભૂવ હ

મહતત્વમાંથી આ ત્રિવિધ અહંકાર જન્મે છે.

આત્મા ચ પુદ્ગલો જીવો યતઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ

ત્યાંથી આત્મા, વ્યક્તિ અને જીવ ઉત્પન્ન થાય છે, જેઓમાંથી સર્વ પ્રવૃત્તિઓ થાય છે.

ઇન્દ્રિયાણિ તથા દેવાઃ સર્વં તસ્યાત્મજં જગત્

ઇન્દ્રિયોથી, દેવતાઓથી અને આખું જગત એના સંતાન છે.

યેનાસૌ જાયતે કર્તા ભૂતાદીંશ્ચાનુપશ્યતિ

જેના દ્વારા એ જન્મે છે, કર્મ કરે છે અને ભૂતાદિ તત્વોને જુએ છે.

તૈજસાનીન્દ્રિયાણિ સ્યુર્દેવા વૈકારિકા દશ

ઇન્દ્રિયો તેજસ્વી કહેવાય છે અને દસ દેવતાઓ શુદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવે છે.

ભૂતતન્માત્રસર્ગો ઽયં ભૂતાદેરભવન્ પ્રજાઃ

આ તત્વોના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપની સર્જના છે; તત્વોથી જ જીવોની ઉત્પત્તિ થઈ.

આકાશં શુષિરં તસ્માદુત્પન્નં શબ્દલક્ષણમ્

ત્યાંથી આકાશ ઉત્પન્ન થયું, જે ખાલી છે અને ધ્વનિથી ઓળખાય છે.

વાયુરુત્પદ્યતે તસ્માત્ તસ્ય સ્પર્શો ગુણો મતઃ

ત્યાંથી પવન ઉત્પન્ન થયો, જેનો ગુણ સ્પર્શ માનવામાં આવે છે.

જ્યોતિરુત્પદ્યતે વાયોસ્તદ્રૂપગુણમુચ્યતે

પવનમાંથી અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો, જેને રૂપનો ગુણ કહેવાય છે.

સંભવન્તિ તતો ઽમ્ભાંસિ રસાધારાણિ તાનિ તુ

ત્યાંથી પાણી ઉત્પન્ન થયું, જે સ્વાદના આધારરૂપ છે.

સંઘાતો જાયતે તસ્માત્ તસ્ય ગન્ધો ગુણો મતઃ

એમાંથી સંયોજન પેદા થયું; તેનો ગુણ સુગંધ માનવામાં આવે છે.