કૂર્મપુરાણમ્

કર્મણામેતદપ્યાહુઃ બ્રહ્માર્પણમનુત્તમમ્

કર્મ પણ બ્રહ્મને શ્રેષ્ઠ અર્પણ કહેવાય છે.

ક્રિયતે વિદુષા કર્મ તદ્ભવેદપિ મોક્ષદમ્

જ્યારે વિદ્વાન વ્યક્તિ કર્મ કરે છે, ત્યારે એ કર્મ મુક્તિ આપનાર બની શકે છે.

અકૃત્વા ફલસંન્યાસં બધ્યતે તત્ફલેન તુ

પણ જો કર્મના ફળનો ત્યાગ ન કરવામાં આવે, તો એના ફળથી માણસ બંધાઈ જાય છે.

અવિદ્વાનપિ કુર્વોત કર્માપ્નોત્યચિરાત્ પદમ્

અવિદ્વાન માણસ પણ જો કર્મ કરે, તો તે જલ્દી પરમ અવસ્થાને પામી જાય છે.

મનઃ પ્રસાદમન્વેતિ બ્રહ્મ વિજ્ઞાયતે તતઃ

મનને શાંતિ મળે છે અને પછી બ્રહ્મનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

જ્ઞાનં ચ કર્મસહિતં જાયતે દોષવર્જિતમ્

જ્ઞાન અને કર્મ સાથે મળીને, નિર્દોષ રીતે જન્મે છે.

કર્માણીશ્વરતુષ્ટ્યર્થં કુર્યાન્નૈષ્કર્મ્યમાપ્નુયાત્

કર્મ ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા માટે કરવું જોઈએ; આ રીતે નિષ્કર્મ અવસ્થા મળે છે.

એકાકી નિર્મમઃ શાન્તો જીવન્નેવ વિમુચ્યતે

એકલો, મમત્વથી રહિત અને શાંત રહેનાર માણસ જીવતો જ મુક્ત થઈ જાય છે.

નિત્યાનન્દં નિરાભાસં તસ્મિન્નેવ લયં વ્રજેત્

જેમાં સદા આનંદ છે અને કોઈ દેખાવ નથી, તેમાં મન લીન થઈ જાય છે.

તૃપ્તયે પરમેશસ્ય તત્ પદં યાતિ શાશ્વતમ્

પરમેશ્વરની તૃપ્તિ માટે, માણસ એ શાશ્વત અવસ્થાને પામે છે.

ન હ્યેતત્ સમતિક્રમ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ

આ માર્ગ વિના માણસ પૂર્ણતા મેળવી શકતો નથી.

નમસ્કૃત્ય હૃષીકેશં પુનર્વચનમબ્રુવન્

હૃષીકેશને વંદન કરીને, તેઓ ફરી બોલ્યા.

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામો યથા સંભવતે જગત્

હવે અમને સાંભળવું છે કે જગત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે.

નિયન્તા કશ્ચ સર્વેષાં વદસ્વ પુરુષોત્તમ

બધાનો નિયંત્રણ કોણ કરે છે? હે પુરુષોત્તમ, અમને કહો.

પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ

તેમણે ગંભીર અવાજે સર્વ જીવોના ઉત્પત્તિ અને લય વિશે કહ્યું.

અનન્તશ્ચાપ્રમેયશ્ચ નિયન્તા વિશ્વતોમુખઃ

તેઓ અનંત, અપરિમિત, સર્વનું નિયંત્રણ કરનાર અને સર્વ દિશામાં રહેનાર છે.

પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યદાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ

જેનાં વિષે તત્વવિચારકોએ પ્રધાન અને પ્રકૃતિ કહ્યાં છે.

અજરં ધ્રુવમક્ષય્યં નિત્યં સ્વાત્મન્યવસ્થિતમ્

એ વૃદ્ધિહીન, અચલ, અક્ષય અને સદા પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત છે.

વિગ્રહઃ સર્વભૂતાનામાત્મનાધિષ્ઠિતં મહત્

બધા જીવોનાં મહાન સ્વરૂપ આત્મામાં સ્થિત છે.

અસાંપ્રતમવિજ્ઞેયં બ્રહ્માગ્રે સમવર્તત

સમયના આરંભ પહેલાં, અજ્ઞાત અને અવ્યક્ત બ્રહ્મા પ્રગટ થયો.

પ્રાકૃતઃ પ્રલયો જ્ઞેયો યાવદ્ વિશ્વસમુદ્ભવઃ

પ્રાકૃત પ્રલય એ છે, જે સમગ્ર જગતના ઉત્પત્તિ સુધી ચાલે છે.

અહર્ન વિદ્યતે તસ્ય ન રાત્રિર્હ્યુપચારતઃ

એ અવસ્થામાં ન તો દિવસ હોય છે, ન તો રાત્રિ, એ તો કલ્પનામાં પણ નથી.

સર્વભૂતમયો ઽવ્યક્તો હ્યન્તર્યામીશ્વરઃ પરઃ

અવ્યક્ત, જે સર્વ જીવોમાં વ્યાપી છે, એ જ સર્વના અંતરમાં રહેનારો પરમેશ્વર છે.

ક્ષોભયામાસ યોગેન પરેણ પરમેશ્વરઃ

પછી પરમેશ્વરે પોતાના પરમ યોગથી એને હલનચલન આપ્યું.

અનુપ્રવિષ્ટઃ ક્ષોભાય તથાસૌ યોગમૂર્તિમાન્

એ પરમ યોગી સ્વરૂપે એમાં પ્રવેશી, એને ચળવળ માટે ઉત્તેજિત કર્યો.

સ સંકોચવિકાસાભ્યાં પ્રધાનત્વે ઽપિ ચ સ્થિતઃ

એ પ્રધાનરૂપે સંકોચ અને વિકાસ સાથે સ્થિર રહ્યો.

પ્રાદુરાસીન્મહદ્ બીજં પ્રધાનપુરુષાત્મકમ્

ત્યાંથી પ્રધાન અને પુરુષથી બનેલું મહાન બીજ પ્રગટ થયું.

પ્રજ્ઞાધૃતિઃ સ્મૃતિઃ સંવિદેતસ્માદિતિ તત્ સ્મૃતમ્

ત્યાંથી બુદ્ધિ, ધીરજ, સ્મૃતિ અને ચેતના ઉત્પન્ન થાય છે, એમ કહેવાય છે.

ત્રિવિધો ઽયમહઙ્કારો મહતઃ સંબભૂવ હ

મહતત્વમાંથી આ ત્રિવિધ અહંકાર જન્મે છે.