કૂર્મપુરાણમ્

ન સંન્યાસી વનં ચાથ બ્રહ્માચર્યં ન સાધકઃ

માત્ર વનમાં જવાથી કોઈ સંન્યાસી થતો નથી, અને માત્ર બ્રહ્મચર્ય પાળવાથી પણ સિદ્ધિ મળતી નથી.

પ્રવ્રજેત ગૃહી વિદ્વાન્ વનાદ્ વા શ્રુતિચોદનાત્

જાણકાર ગૃહસ્થ કે વનમાં રહેનારો, શાસ્ત્રના આદેશથી સંન્યાસ લઈ શકે છે.

અન્ધઃ પઙ્ગુર્દરિદ્રો વા વિરક્તઃ સંન્યસેદ્ દ્વિજઃ

જ્યાં સુધી દ્વિજને વૈરાગ્ય આવે છે, ત્યાં સુધી એ અંધ, લંગડા કે ગરીબ હોય તો પણ સંન્યાસ લઈ શકે છે.

પતત્યેવાવિરક્તો યઃ સંન્યાસં કર્તુમિચ્છતિ

જેને વૈરાગ્ય નથી પણ સંન્યાસ લેવા ઈચ્છે છે, એ નિશ્ચિતપણે પતન પામે છે.

શ્રદ્ધાવનાશ્રમે યુક્તઃ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

જે શ્રદ્ધાવાન છે અને પોતાના આશ્રમમાં સ્થિર છે, એ અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

સ્વધર્મપાલકો નિત્યં સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

જે સદા પોતાના ધર્મનું પાલન કરે છે, એ અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

પ્રસન્નેનૈવ મનસા કુર્વાણો યાતિ તત્પદમ્

જે પ્રસન્ન મનથી કર્મ કરે છે, એ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.

બ્રહ્મૈવ દીયતે ચેતિ બ્રહ્માર્પણમિદં પરમ્

બ્રહ્મ જ અર્પણ થાય છે અને આ સર્વોચ્ચ અર્પણ પણ બ્રહ્મને જ છે.

એતદ્ બ્રહ્માર્પણં પ્રોક્તમૃષિભિઃ તત્ત્વદર્શિભિઃ

આ બ્રહ્માર્પણ એવા ઋષિઓએ કહ્યું છે, જેમણે તત્વને જાણ્યું છે.

કરોતિ સતતં બુદ્ધ્યા બ્રહ્માર્પણમિદં પરમ્

જે હંમેશાં સમજદારીથી કર્મ કરે છે, એ બ્રહ્મને સર્વોચ્ચ અર્પણ કરે છે.

કર્મણામેતદપ્યાહુઃ બ્રહ્માર્પણમનુત્તમમ્

કર્મ પણ બ્રહ્મને શ્રેષ્ઠ અર્પણ કહેવાય છે.

ક્રિયતે વિદુષા કર્મ તદ્ભવેદપિ મોક્ષદમ્

જ્યારે વિદ્વાન વ્યક્તિ કર્મ કરે છે, ત્યારે એ કર્મ મુક્તિ આપનાર બની શકે છે.

અકૃત્વા ફલસંન્યાસં બધ્યતે તત્ફલેન તુ

પણ જો કર્મના ફળનો ત્યાગ ન કરવામાં આવે, તો એના ફળથી માણસ બંધાઈ જાય છે.

અવિદ્વાનપિ કુર્વોત કર્માપ્નોત્યચિરાત્ પદમ્

અવિદ્વાન માણસ પણ જો કર્મ કરે, તો તે જલ્દી પરમ અવસ્થાને પામી જાય છે.

મનઃ પ્રસાદમન્વેતિ બ્રહ્મ વિજ્ઞાયતે તતઃ

મનને શાંતિ મળે છે અને પછી બ્રહ્મનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

જ્ઞાનં ચ કર્મસહિતં જાયતે દોષવર્જિતમ્

જ્ઞાન અને કર્મ સાથે મળીને, નિર્દોષ રીતે જન્મે છે.

કર્માણીશ્વરતુષ્ટ્યર્થં કુર્યાન્નૈષ્કર્મ્યમાપ્નુયાત્

કર્મ ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા માટે કરવું જોઈએ; આ રીતે નિષ્કર્મ અવસ્થા મળે છે.

એકાકી નિર્મમઃ શાન્તો જીવન્નેવ વિમુચ્યતે

એકલો, મમત્વથી રહિત અને શાંત રહેનાર માણસ જીવતો જ મુક્ત થઈ જાય છે.

નિત્યાનન્દં નિરાભાસં તસ્મિન્નેવ લયં વ્રજેત્

જેમાં સદા આનંદ છે અને કોઈ દેખાવ નથી, તેમાં મન લીન થઈ જાય છે.

તૃપ્તયે પરમેશસ્ય તત્ પદં યાતિ શાશ્વતમ્

પરમેશ્વરની તૃપ્તિ માટે, માણસ એ શાશ્વત અવસ્થાને પામે છે.

ન હ્યેતત્ સમતિક્રમ્ય સિદ્ધિં વિન્દતિ માનવઃ

આ માર્ગ વિના માણસ પૂર્ણતા મેળવી શકતો નથી.

નમસ્કૃત્ય હૃષીકેશં પુનર્વચનમબ્રુવન્

હૃષીકેશને વંદન કરીને, તેઓ ફરી બોલ્યા.

ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામો યથા સંભવતે જગત્

હવે અમને સાંભળવું છે કે જગત કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે.

નિયન્તા કશ્ચ સર્વેષાં વદસ્વ પુરુષોત્તમ

બધાનો નિયંત્રણ કોણ કરે છે? હે પુરુષોત્તમ, અમને કહો.

પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયૌ

તેમણે ગંભીર અવાજે સર્વ જીવોના ઉત્પત્તિ અને લય વિશે કહ્યું.

અનન્તશ્ચાપ્રમેયશ્ચ નિયન્તા વિશ્વતોમુખઃ

તેઓ અનંત, અપરિમિત, સર્વનું નિયંત્રણ કરનાર અને સર્વ દિશામાં રહેનાર છે.

પ્રધાનં પ્રકૃતિશ્ચેતિ યદાહુસ્તત્ત્વચિન્તકાઃ

જેનાં વિષે તત્વવિચારકોએ પ્રધાન અને પ્રકૃતિ કહ્યાં છે.

અજરં ધ્રુવમક્ષય્યં નિત્યં સ્વાત્મન્યવસ્થિતમ્

એ વૃદ્ધિહીન, અચલ, અક્ષય અને સદા પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત છે.

વિગ્રહઃ સર્વભૂતાનામાત્મનાધિષ્ઠિતં મહત્

બધા જીવોનાં મહાન સ્વરૂપ આત્મામાં સ્થિત છે.