કૂર્મપુરાણમ્

ત્રિયાયુષં ચ ભક્તાનાં ત્રયાણાં વિધિપૂર્વકમ્

ત્રણેના ભક્તોને નિયમ પ્રમાણે ત્રણજીવનની આયુષ્ય મળે છે.

શાન્તો દાન્તો જિતક્રોધો વર્ણાશ્રમવિધાનવિત્

જે શાંત, દમિત, ક્રોધને જીતનાર અને વર્ણાશ્રમના નિયમ જાણે છે—

તેષાં સંસ્થાનમચલં સો ઽચિરાદધિગચ્છતિ

એવો પુરુષ તેમના અડગ સ્થાનને ઝડપથી પ્રાપ્ત કરે છે.

ઇદાનીં ક્રમમસ્માકમાશ્રમાણાં વદ પ્રભો

હવે, પ્રભુ, અમારે જીવનના વિવિધ આશ્રમોની ક્રમવાર સમજાવશો.

ક્રમેણૈવાશ્રમાઃ પ્રોક્તાઃ કારણાદન્યથા ભવેત્

આશ્રમોનું પાલન ક્રમ પ્રમાણે કરવું જોઈએ; નહિંતર, કોઈ કારણસર એમાં ફેરફાર પણ થઈ શકે છે.

પ્રવ્રજેદ્ બ્રહ્મચર્યાત્ તુ યદિચ્છેત્ પરમાં ગતિમ્

જેને સર્વોચ્ચ અવસ્થાની ઇચ્છા હોય, એ બ્રહ્મચર્ય પછી સંન્યાસ લઈ શકે છે.

યજેદુત્પાદયેત્ પુત્રાન્ વિરક્તો યદિ સંન્યસેત્

પોતાના ધર્મરૂપ યજ્ઞો કરે અથવા પુત્રો ઉત્પન્ન કરે; જો વૈરાગ્ય આવે તો સંન્યાસ લઈ શકે છે.

નગાર્હસ્થ્યં ગૃહીત્યક્ત્વા સંન્યસેદ્ બુદ્ધિમાન્ દ્વિજઃ

જાણકાર દ્વિજ, ઘરસ્થાશ્રમ ત્યાગી ને બુદ્ધિપૂર્વક સંન્યાસ લઈ શકે છે.

તત્રૈવ સંન્યસેદ્ વિદ્વાનનિષ્ટ્વાપિ દ્વિજોત્તમઃ

શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જો વિધિપૂર્વક સંન્યાસ ન લઈ શકે તો પણ, એ જ સ્થાને જ્ઞાનપૂર્વક સંન્યાસ લઈ શકે છે.

તપસ્તપ્ત્વા તપોયોગાદ્ વિરક્તઃ સંન્યસેદ્ યદિ

જે તપ કરીને તપના યોગથી વૈરાગ્ય પામે, એ સંન્યાસ લઈ શકે છે.

ન સંન્યાસી વનં ચાથ બ્રહ્માચર્યં ન સાધકઃ

માત્ર વનમાં જવાથી કોઈ સંન્યાસી થતો નથી, અને માત્ર બ્રહ્મચર્ય પાળવાથી પણ સિદ્ધિ મળતી નથી.

પ્રવ્રજેત ગૃહી વિદ્વાન્ વનાદ્ વા શ્રુતિચોદનાત્

જાણકાર ગૃહસ્થ કે વનમાં રહેનારો, શાસ્ત્રના આદેશથી સંન્યાસ લઈ શકે છે.

અન્ધઃ પઙ્ગુર્દરિદ્રો વા વિરક્તઃ સંન્યસેદ્ દ્વિજઃ

જ્યાં સુધી દ્વિજને વૈરાગ્ય આવે છે, ત્યાં સુધી એ અંધ, લંગડા કે ગરીબ હોય તો પણ સંન્યાસ લઈ શકે છે.

પતત્યેવાવિરક્તો યઃ સંન્યાસં કર્તુમિચ્છતિ

જેને વૈરાગ્ય નથી પણ સંન્યાસ લેવા ઈચ્છે છે, એ નિશ્ચિતપણે પતન પામે છે.

શ્રદ્ધાવનાશ્રમે યુક્તઃ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

જે શ્રદ્ધાવાન છે અને પોતાના આશ્રમમાં સ્થિર છે, એ અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

સ્વધર્મપાલકો નિત્યં સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

જે સદા પોતાના ધર્મનું પાલન કરે છે, એ અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

પ્રસન્નેનૈવ મનસા કુર્વાણો યાતિ તત્પદમ્

જે પ્રસન્ન મનથી કર્મ કરે છે, એ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.

બ્રહ્મૈવ દીયતે ચેતિ બ્રહ્માર્પણમિદં પરમ્

બ્રહ્મ જ અર્પણ થાય છે અને આ સર્વોચ્ચ અર્પણ પણ બ્રહ્મને જ છે.

એતદ્ બ્રહ્માર્પણં પ્રોક્તમૃષિભિઃ તત્ત્વદર્શિભિઃ

આ બ્રહ્માર્પણ એવા ઋષિઓએ કહ્યું છે, જેમણે તત્વને જાણ્યું છે.

કરોતિ સતતં બુદ્ધ્યા બ્રહ્માર્પણમિદં પરમ્

જે હંમેશાં સમજદારીથી કર્મ કરે છે, એ બ્રહ્મને સર્વોચ્ચ અર્પણ કરે છે.

કર્મણામેતદપ્યાહુઃ બ્રહ્માર્પણમનુત્તમમ્

કર્મ પણ બ્રહ્મને શ્રેષ્ઠ અર્પણ કહેવાય છે.

ક્રિયતે વિદુષા કર્મ તદ્ભવેદપિ મોક્ષદમ્

જ્યારે વિદ્વાન વ્યક્તિ કર્મ કરે છે, ત્યારે એ કર્મ મુક્તિ આપનાર બની શકે છે.

અકૃત્વા ફલસંન્યાસં બધ્યતે તત્ફલેન તુ

પણ જો કર્મના ફળનો ત્યાગ ન કરવામાં આવે, તો એના ફળથી માણસ બંધાઈ જાય છે.

અવિદ્વાનપિ કુર્વોત કર્માપ્નોત્યચિરાત્ પદમ્

અવિદ્વાન માણસ પણ જો કર્મ કરે, તો તે જલ્દી પરમ અવસ્થાને પામી જાય છે.

મનઃ પ્રસાદમન્વેતિ બ્રહ્મ વિજ્ઞાયતે તતઃ

મનને શાંતિ મળે છે અને પછી બ્રહ્મનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.

જ્ઞાનં ચ કર્મસહિતં જાયતે દોષવર્જિતમ્

જ્ઞાન અને કર્મ સાથે મળીને, નિર્દોષ રીતે જન્મે છે.

કર્માણીશ્વરતુષ્ટ્યર્થં કુર્યાન્નૈષ્કર્મ્યમાપ્નુયાત્

કર્મ ભગવાનને પ્રસન્ન કરવા માટે કરવું જોઈએ; આ રીતે નિષ્કર્મ અવસ્થા મળે છે.

એકાકી નિર્મમઃ શાન્તો જીવન્નેવ વિમુચ્યતે

એકલો, મમત્વથી રહિત અને શાંત રહેનાર માણસ જીવતો જ મુક્ત થઈ જાય છે.

નિત્યાનન્દં નિરાભાસં તસ્મિન્નેવ લયં વ્રજેત્

જેમાં સદા આનંદ છે અને કોઈ દેખાવ નથી, તેમાં મન લીન થઈ જાય છે.