કૂર્મપુરાણમ્

અન્યે સાંખ્યં તથા યોગં તપસ્ત્વન્યે મહર્ષયઃ

કેટલાક મહર્ષિઓ સાંખ્ય અને યોગનો અભ્યાસ કરે છે, તો કેટલાક તપસ્યા કરે છે.

અહિંસાં સત્યમપ્યન્યે સંન્યાસમપરે વિદુઃ

બીજાઓ અહિંસા અને સત્યને જાણે છે, અને કેટલાક સંન્યાસને સમજે છે.

તીર્થયાત્રાં તથા કેચિદન્યે ચેન્દ્રિયનિગ્રહમ્

કેટલાક તીર્થયાત્રા કરે છે, તો કેટલાક ઇન્દ્રિય સંયમમાં તત્પર રહે છે.

યદિ વા વિદ્યતે ઽપ્યન્યદ્ ગુહ્યં તદ્વક્તુમર્હસિ

જો બીજું કોઈ ગુપ્ત વાત હોય, તો આપ એ પણ કહેવું જોઈએ.

પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા પ્રણમ્ય વૃષકેતનમ્

તેણે વૃષભધ્વજને વંદન કરીને ગંભીર વાણીથી વાત કરી.

વક્ષ્યે ગુહ્યતમાદ્ ગુહ્યં શ્રુણ્વન્ત્વન્યે મહર્ષયઃ

હું સર્વેમાં સર્વાધિક ગુપ્ત વાત કહું છું; બીજા મહર્ષિઓ પણ સાંભળે.

ગૂઢમપ્રાજ્ઞવિદ્વિષ્ટં સેવિતં સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

આ ગુપ્ત છે, અજ્ઞાનીઓને અપ્રિય છે અને સૂક્ષ્મદર્શી લોકોએ જ તેની સેવા કરી છે.

ન વેદવિદ્વિષુ શુભં જ્ઞાનનાનાં જ્ઞાનમુત્તમમ્

જેને વેદનું જ્ઞાન નથી, તેમના માટે અનેક જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન પણ શુભ નથી.

દેવાસનગતા દેવી મહાદેવમપૃચ્છત

દેવી દેવતાઓમાં બેઠી હતી અને મહાદેવજીને પ્રશ્ન કર્યો.

કથં ત્વાં પુરુષો દેવમચિરાદેવ પશ્યતિ

હે દેવ, માણસ તમને ટૂંકા સમયમાં કેવી રીતે જોઈ શકે?

આયાસબહુલા લોકે યાનિ ચાન્યાનિ શઙ્કર

હે શંકર, દુનિયામાં બીજાં કયા કઠિન કાર્યો છે?

દૃશ્યો હિ ભગવાન્ સૂક્ષ્મઃ સર્વેષામથ દેહિનામ્

ભગવાન તો અતિ સૂક્ષ્મ છે, છતાં બધા જીવધારીઓ એને જોઈ શકે છે.

હિતાય સર્વભક્તાનાં બ્રૂહિ કામાઙ્ગનાશન

હે કામના વિનાશક, બધા ભક્તોનું કલ્યાણ થાય એ માટે કહો.

વક્ષ્યે તવ યથા તત્ત્વં યદુક્તં પરમર્ષિભિઃ

હું તને એ સત્ય કહું છું જે મહાન ઋષિઓએ કહ્યું છે.

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં સંસારાર્ણવતારિણી

આ બધાં જીવ માટે સંસારના મહાસાગરમાંથી પાર ઉતારનાર છે.

નિવસન્તિ મહાત્માનઃ પરં નિયમમાસ્થિતાઃ

મહાન આત્માઓ, શ્રેષ્ઠ નિયમમાં સ્થિર રહીને, ત્યાં વસે છે.

જ્ઞાનાનામુત્તમં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં મમ

બધા જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને અવિનાશી જ્ઞાન મારો છે.

શ્મશાનસંસ્થિતાન્યેવ દિવ્યભૂમિગતાનિ ચ

મૃત્યુભૂમિમાં રહેતા કે દિવ્ય લોકે પહોંચેલા જ એ જોઈ શકે છે.

અયુક્તાસ્તન્ન પશ્યન્તિ યુક્તાઃ પશ્યન્તિ ચેતસા

જેનું મન સંયમિત નથી, એ એ જોઈ શકતા નથી; પણ સંયમિત મનવાળા એને જોઈ શકે છે.

કાલો ભૂત્વા જગદિદં સંહરામ્યત્ર સુન્દરિ

હે સુંદરે, હું સમય બનીને આ જગતને સંહારી લઈ જઉં છું.

મદ્ભક્તાસ્તત્ર ગચ્છન્તિ મામેવ પ્રવિશન્તિ તે

મારા ભક્તો ત્યાં જાય છે; તેઓ માત્ર મામાં જ પ્રવેશે છે.

ધ્યાનમધ્યયનં જ્ઞાનં સર્વં તત્રાક્ષયં ભવેત્

ધ્યાન, પઠન અને જ્ઞાન—આ બધું ત્યાં અવિનાશી બની જાય છે.

અવિમુક્તં પ્રવિષ્ટસ્ય તત્સર્વં વ્રજતિ ક્ષયમ્

જે અવિમુક્તમાં પ્રવેશે છે, તેનું બધું નાશ પામે છે.

સ્ત્રિયો મ્લેચ્છાશ્ચ યે ચાન્યે સંકીર્ણાઃ પાપયોનયઃ

સ્ત્રીઓ, વિદેશી અને અન્ય મિશ્ર કે પાપી જન્મવાળા,

કાલેન નિધનં પ્રાપ્તા અવિમુક્તે વરાનને

હે સુંદર મુખવાળી, અવિમુક્તમાં મૃત્યુ પામે છે,

શિવે મમ પુરે દેવિ જાયન્તે તત્ર માનવાઃ

શિવના મારા શહેરમાં, હે દેવી, તેઓ ત્યાં માનવ રૂપે જન્મે છે.

ઈશ્વરાનુગૃહીતા હિ સર્વે યાન્તિ પરાં ગતિમ્

પ્રભુની કૃપાથી બધા જ પરમ ગતિને પામે છે.

અશ્મના ચરણૌ હત્વા વારાણસ્યાં વસેન્નરઃ

જે વારોંસીમાં રહે છે—even જો પથ્થરથી પગમાં વાગે—

યત્ર તત્ર વિપન્નસ્ય ગતિઃ સંસારમોક્ષણી

તે જ્યાં પણ મૃત્યુ પામે, તેને સંસારમુક્તિ મળે છે.