કૂર્મપુરાણમ્

કો હ્યન્યસ્તત્ત્વતો રુદ્રં વેત્તિ તં પરમેશ્વરમ્

બીજો કોણ છે જે સાચે પરમેશ્વર એવા રુદ્રને જાણે છે?

પારાશર્યં મહાત્માનં યોગિનં વિષ્ણુમવ્યયમ્

પારાશરપુત્ર, મહાત્મા, યોગી અને અવિનાશી વિષ્ણુને—

પ્રેણેમુસ્તં મહાત્માનં વ્યાસં સત્યવતીસુતમ્

અમે એ મહાત્મા, સત્યવતીપુત્ર વ્યાસને વંદન કરીએ છીએ.

કિમકાર્ષોન્મહાબુદ્ધિઃ શ્રોતું કૌતૂહલં હિ નઃ

એ મહાન બુદ્ધિવાળા પુરુષે શું કર્યું? અમને સાંભળવાની ઇચ્છા છે, કારણ કે અમને જિજ્ઞાસા છે.

પૂજયામાસ જાહ્નવ્યાં દેવં વિશ્વેશ્વરં શિવમ્

તેણે ગંગાના કિનારે સર્વેશ્વર, શિવજીની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરી.

પૂજયાઞ્ચક્રિરે વ્યાસં મુનયો મુનિપુઙ્ગવમ્

મહર્ષિઓએ મહર્ષિમાં શ્રેષ્ઠ એવા વ્યાસજીની પૂજાથી સન્માન કર્યો.

મહાદેવાશ્રયાઃ પુણ્યા મોક્ષધર્માન્ સનાતનાન્

મહાદેવના આશ્રયમાં રહેલા એ પવિત્ર લોકો એ સદા મુક્તિના માર્ગ દર્શાવતાં ધર્મોને અનુસરે છે.

માહાત્મ્યં દેવદેવસ્ય ધર્માન્ વેદનિદર્શિતાન્

દેવતાઓના દેવ શિવજીનું મહાત્મ્ય અને વેદોમાં દર્શાવેલા ધર્મો.

પૃષ્ટવાન્ જૈમિનિર્વ્યાસં ગૂઢમર્થં સનાતનમ્

જૈમિનીએ વ્યાસજીને એ ગુઢ અને શાશ્વત અર્થ વિશે પ્રશ્ન કર્યો.

ન વિદ્યતે હ્યવિદિતં ભવતા પરમર્ષિણા

હે મહર્ષિ, આપને કંઈ અજાણ નથી.

અન્યે સાંખ્યં તથા યોગં તપસ્ત્વન્યે મહર્ષયઃ

કેટલાક મહર્ષિઓ સાંખ્ય અને યોગનો અભ્યાસ કરે છે, તો કેટલાક તપસ્યા કરે છે.

અહિંસાં સત્યમપ્યન્યે સંન્યાસમપરે વિદુઃ

બીજાઓ અહિંસા અને સત્યને જાણે છે, અને કેટલાક સંન્યાસને સમજે છે.

તીર્થયાત્રાં તથા કેચિદન્યે ચેન્દ્રિયનિગ્રહમ્

કેટલાક તીર્થયાત્રા કરે છે, તો કેટલાક ઇન્દ્રિય સંયમમાં તત્પર રહે છે.

યદિ વા વિદ્યતે ઽપ્યન્યદ્ ગુહ્યં તદ્વક્તુમર્હસિ

જો બીજું કોઈ ગુપ્ત વાત હોય, તો આપ એ પણ કહેવું જોઈએ.

પ્રાહ ગમ્ભીરયા વાચા પ્રણમ્ય વૃષકેતનમ્

તેણે વૃષભધ્વજને વંદન કરીને ગંભીર વાણીથી વાત કરી.

વક્ષ્યે ગુહ્યતમાદ્ ગુહ્યં શ્રુણ્વન્ત્વન્યે મહર્ષયઃ

હું સર્વેમાં સર્વાધિક ગુપ્ત વાત કહું છું; બીજા મહર્ષિઓ પણ સાંભળે.

ગૂઢમપ્રાજ્ઞવિદ્વિષ્ટં સેવિતં સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

આ ગુપ્ત છે, અજ્ઞાનીઓને અપ્રિય છે અને સૂક્ષ્મદર્શી લોકોએ જ તેની સેવા કરી છે.

ન વેદવિદ્વિષુ શુભં જ્ઞાનનાનાં જ્ઞાનમુત્તમમ્

જેને વેદનું જ્ઞાન નથી, તેમના માટે અનેક જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન પણ શુભ નથી.

દેવાસનગતા દેવી મહાદેવમપૃચ્છત

દેવી દેવતાઓમાં બેઠી હતી અને મહાદેવજીને પ્રશ્ન કર્યો.

કથં ત્વાં પુરુષો દેવમચિરાદેવ પશ્યતિ

હે દેવ, માણસ તમને ટૂંકા સમયમાં કેવી રીતે જોઈ શકે?

આયાસબહુલા લોકે યાનિ ચાન્યાનિ શઙ્કર

હે શંકર, દુનિયામાં બીજાં કયા કઠિન કાર્યો છે?

દૃશ્યો હિ ભગવાન્ સૂક્ષ્મઃ સર્વેષામથ દેહિનામ્

ભગવાન તો અતિ સૂક્ષ્મ છે, છતાં બધા જીવધારીઓ એને જોઈ શકે છે.

હિતાય સર્વભક્તાનાં બ્રૂહિ કામાઙ્ગનાશન

હે કામના વિનાશક, બધા ભક્તોનું કલ્યાણ થાય એ માટે કહો.

વક્ષ્યે તવ યથા તત્ત્વં યદુક્તં પરમર્ષિભિઃ

હું તને એ સત્ય કહું છું જે મહાન ઋષિઓએ કહ્યું છે.

સર્વેષામેવ ભૂતાનાં સંસારાર્ણવતારિણી

આ બધાં જીવ માટે સંસારના મહાસાગરમાંથી પાર ઉતારનાર છે.

નિવસન્તિ મહાત્માનઃ પરં નિયમમાસ્થિતાઃ

મહાન આત્માઓ, શ્રેષ્ઠ નિયમમાં સ્થિર રહીને, ત્યાં વસે છે.

જ્ઞાનાનામુત્તમં જ્ઞાનમવિમુક્તં પરં મમ

બધા જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને અવિનાશી જ્ઞાન મારો છે.

શ્મશાનસંસ્થિતાન્યેવ દિવ્યભૂમિગતાનિ ચ

મૃત્યુભૂમિમાં રહેતા કે દિવ્ય લોકે પહોંચેલા જ એ જોઈ શકે છે.

અયુક્તાસ્તન્ન પશ્યન્તિ યુક્તાઃ પશ્યન્તિ ચેતસા

જેનું મન સંયમિત નથી, એ એ જોઈ શકતા નથી; પણ સંયમિત મનવાળા એને જોઈ શકે છે.