કૂર્મપુરાણમ્

યદીચ્છેદચિરાત્ સ્થાનં યત્તન્મોક્ષાખ્યમવ્યયમ્

જો કોઈને તરત જ અવિનાશી મોક્ષરૂપ સ્થાન મેળવવાની ઈચ્છા હોય—

પૂજયેદ્ ભાવયુક્તેન યાવજ્જીવં પ્રતિજ્ઞયા

તો તેને જીવનભર પ્રતિજ્ઞાપૂર્વક ભક્તિભાવે પૂજા કરવી જોઈએ.

આશ્રમો વૈષ્ણવો બ્રાહ્મો હરાશ્રમ ઇતિ ત્રયઃ

ત્રણ આશ્રમ છે: વૈષ્ણવ આશ્રમ, બ્રાહ્મ આશ્રમ અને હરાનો આશ્રમ.

ધ્યાયેદથાર્ચયેદેતાન્ બ્રહ્મવિદ્યાપરાયણઃ

જે બ્રહ્મવિદ્યામાં તત્પર છે, તેણે આ ત્રણેનું ધ્યાન અને પૂજન કરવું જોઈએ.

સિતેન ભસ્મના કાર્યં લલાટે તુ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

માથા પર સફેદ ભસ્મથી ત્રિપુંડ્રનું ચિહ્ન કરવું જોઈએ.

ધારયેત્ સર્વદા શૂલં લલાટે ગન્ધવારિભિઃ

માથા પર સુગંધિત પાણીથી હંમેશાં ત્રિશૂલ ધારણ કરવું જોઈએ.

તેષાં લલાટે તિલકં ધારણીયં તુ સર્વદા

તેમના માથા પર હંમેશાં તિલક ધારણ કરવું જરૂરી છે.

ઉપર્યધો ભાવયોગાત્ ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય તુ ધારણાત્

ઉપર અને નીચે ધ્યાનની સાધના અને ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવાથી—

ધૃતં ત્રિશૂલધરણાદ્ ભવત્યેવ ન સંશયઃ

ત્રિશૂલ ધારણ કરવાથી તે અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ભવત્યેવ ધૃતં સ્થાનમૈશ્વરં તિલકે કૃતે

તિલક લગાડવાથી પણ ઈશ્વરીય સ્થાન અવશ્ય મળે છે.

ત્રિયાયુષં ચ ભક્તાનાં ત્રયાણાં વિધિપૂર્વકમ્

ત્રણેના ભક્તોને નિયમ પ્રમાણે ત્રણજીવનની આયુષ્ય મળે છે.

શાન્તો દાન્તો જિતક્રોધો વર્ણાશ્રમવિધાનવિત્

જે શાંત, દમિત, ક્રોધને જીતનાર અને વર્ણાશ્રમના નિયમ જાણે છે—

તેષાં સંસ્થાનમચલં સો ઽચિરાદધિગચ્છતિ

એવો પુરુષ તેમના અડગ સ્થાનને ઝડપથી પ્રાપ્ત કરે છે.

ઇદાનીં ક્રમમસ્માકમાશ્રમાણાં વદ પ્રભો

હવે, પ્રભુ, અમારે જીવનના વિવિધ આશ્રમોની ક્રમવાર સમજાવશો.

ક્રમેણૈવાશ્રમાઃ પ્રોક્તાઃ કારણાદન્યથા ભવેત્

આશ્રમોનું પાલન ક્રમ પ્રમાણે કરવું જોઈએ; નહિંતર, કોઈ કારણસર એમાં ફેરફાર પણ થઈ શકે છે.

પ્રવ્રજેદ્ બ્રહ્મચર્યાત્ તુ યદિચ્છેત્ પરમાં ગતિમ્

જેને સર્વોચ્ચ અવસ્થાની ઇચ્છા હોય, એ બ્રહ્મચર્ય પછી સંન્યાસ લઈ શકે છે.

યજેદુત્પાદયેત્ પુત્રાન્ વિરક્તો યદિ સંન્યસેત્

પોતાના ધર્મરૂપ યજ્ઞો કરે અથવા પુત્રો ઉત્પન્ન કરે; જો વૈરાગ્ય આવે તો સંન્યાસ લઈ શકે છે.

નગાર્હસ્થ્યં ગૃહીત્યક્ત્વા સંન્યસેદ્ બુદ્ધિમાન્ દ્વિજઃ

જાણકાર દ્વિજ, ઘરસ્થાશ્રમ ત્યાગી ને બુદ્ધિપૂર્વક સંન્યાસ લઈ શકે છે.

તત્રૈવ સંન્યસેદ્ વિદ્વાનનિષ્ટ્વાપિ દ્વિજોત્તમઃ

શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જો વિધિપૂર્વક સંન્યાસ ન લઈ શકે તો પણ, એ જ સ્થાને જ્ઞાનપૂર્વક સંન્યાસ લઈ શકે છે.

તપસ્તપ્ત્વા તપોયોગાદ્ વિરક્તઃ સંન્યસેદ્ યદિ

જે તપ કરીને તપના યોગથી વૈરાગ્ય પામે, એ સંન્યાસ લઈ શકે છે.

ન સંન્યાસી વનં ચાથ બ્રહ્માચર્યં ન સાધકઃ

માત્ર વનમાં જવાથી કોઈ સંન્યાસી થતો નથી, અને માત્ર બ્રહ્મચર્ય પાળવાથી પણ સિદ્ધિ મળતી નથી.

પ્રવ્રજેત ગૃહી વિદ્વાન્ વનાદ્ વા શ્રુતિચોદનાત્

જાણકાર ગૃહસ્થ કે વનમાં રહેનારો, શાસ્ત્રના આદેશથી સંન્યાસ લઈ શકે છે.

અન્ધઃ પઙ્ગુર્દરિદ્રો વા વિરક્તઃ સંન્યસેદ્ દ્વિજઃ

જ્યાં સુધી દ્વિજને વૈરાગ્ય આવે છે, ત્યાં સુધી એ અંધ, લંગડા કે ગરીબ હોય તો પણ સંન્યાસ લઈ શકે છે.

પતત્યેવાવિરક્તો યઃ સંન્યાસં કર્તુમિચ્છતિ

જેને વૈરાગ્ય નથી પણ સંન્યાસ લેવા ઈચ્છે છે, એ નિશ્ચિતપણે પતન પામે છે.

શ્રદ્ધાવનાશ્રમે યુક્તઃ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

જે શ્રદ્ધાવાન છે અને પોતાના આશ્રમમાં સ્થિર છે, એ અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

સ્વધર્મપાલકો નિત્યં સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે

જે સદા પોતાના ધર્મનું પાલન કરે છે, એ અમરત્વ માટે યોગ્ય બને છે.

પ્રસન્નેનૈવ મનસા કુર્વાણો યાતિ તત્પદમ્

જે પ્રસન્ન મનથી કર્મ કરે છે, એ સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે.

બ્રહ્મૈવ દીયતે ચેતિ બ્રહ્માર્પણમિદં પરમ્

બ્રહ્મ જ અર્પણ થાય છે અને આ સર્વોચ્ચ અર્પણ પણ બ્રહ્મને જ છે.

એતદ્ બ્રહ્માર્પણં પ્રોક્તમૃષિભિઃ તત્ત્વદર્શિભિઃ

આ બ્રહ્માર્પણ એવા ઋષિઓએ કહ્યું છે, જેમણે તત્વને જાણ્યું છે.