કૂર્મપુરાણમ્

દક્ષાદીન્ પ્રાહ વિશ્વાત્મા સૃજધ્વં વિવિધાઃ પ્રજાઃ

વિશ્વાત્માએ દક્ષ અને અન્યને કહ્યું: 'વિવિધ પ્રજાઓની રચના કરો.'

અસૃજન્ત પ્રજાઃ સર્વા દેવમાનુષપૂર્વિકાઃ

તેમણે દેવો અને મનુષ્યો સહિત સર્વ પ્રજાઓની રચના કરી.

અહં વૈ પાલયામીદં સંહરિષ્યતિ શૂલભૃત્

હું આ જગતનું પાલન કરું છું; અને ત્રિશૂળધારી તેનું સંહાર કરશે.

રજઃ સત્ત્વતમોયોગાત્ પરસ્ય પરમાત્મનઃ

રજ, સત્વ અને તમના સંયોગથી પરમાત્મા પ્રગટ થાય છે.

અન્યોન્યં પ્રણતાશ્ચૈવ લીલયા પરમેશ્વરાઃ

પરમેશ્વર એકબીજાને નમન કરે છે અને રમતમાં એકમાં લીન થાય છે.

તિસ્ત્રસ્તુ ભાવના રુદ્રે વર્તન્તે સતતં દ્વિજાઃ

દ્વિજોને કહું છું કે, રુદ્રમાં હંમેશાં ત્રણ પ્રકારની ધ્યાનની રીતો રહે છે.

દ્વિતીયા બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તા દેવસ્યાક્ષરભાવના

બીજી રીત ભગવાન બ્રહ્માનું અવિનાશી સ્વરૂપ ધ્યાન કરવાનું કહેવાયું છે.

વિભજ્યસ્વેચ્છયાત્માનં સો ઽન્યર્યામીશ્વરઃ સ્થિતઃ

એ પરમેશ્વર પોતાની ઈચ્છાથી પોતાને ભાગે છે અને બીજાના અંતરમાં રહેનાર સ્વામી બનીને સ્થિર રહે છે.

પુરુષઃ પરતો ઽવ્યક્તાદ્ બ્રહ્મત્વં સમુપાગમત્

અવ્યક્તથી પણ પરે રહેલો પુરુષ, બ્રહ્મપદને પ્રાપ્ત થયો.

એકસ્યૈવ સ્મૃતાસ્તિસ્ત્રસ્તનૂઃ કાર્યવશાત્ પ્રભોઃ

પ્રભુ એક જ હોવા છતાં, કાર્યની જરૂરિયાતથી ત્રણ શરીર ધરાવે છે એવું સ્મરણ થાય છે.

યદીચ્છેદચિરાત્ સ્થાનં યત્તન્મોક્ષાખ્યમવ્યયમ્

જો કોઈને તરત જ અવિનાશી મોક્ષરૂપ સ્થાન મેળવવાની ઈચ્છા હોય—

પૂજયેદ્ ભાવયુક્તેન યાવજ્જીવં પ્રતિજ્ઞયા

તો તેને જીવનભર પ્રતિજ્ઞાપૂર્વક ભક્તિભાવે પૂજા કરવી જોઈએ.

આશ્રમો વૈષ્ણવો બ્રાહ્મો હરાશ્રમ ઇતિ ત્રયઃ

ત્રણ આશ્રમ છે: વૈષ્ણવ આશ્રમ, બ્રાહ્મ આશ્રમ અને હરાનો આશ્રમ.

ધ્યાયેદથાર્ચયેદેતાન્ બ્રહ્મવિદ્યાપરાયણઃ

જે બ્રહ્મવિદ્યામાં તત્પર છે, તેણે આ ત્રણેનું ધ્યાન અને પૂજન કરવું જોઈએ.

સિતેન ભસ્મના કાર્યં લલાટે તુ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

માથા પર સફેદ ભસ્મથી ત્રિપુંડ્રનું ચિહ્ન કરવું જોઈએ.

ધારયેત્ સર્વદા શૂલં લલાટે ગન્ધવારિભિઃ

માથા પર સુગંધિત પાણીથી હંમેશાં ત્રિશૂલ ધારણ કરવું જોઈએ.

તેષાં લલાટે તિલકં ધારણીયં તુ સર્વદા

તેમના માથા પર હંમેશાં તિલક ધારણ કરવું જરૂરી છે.

ઉપર્યધો ભાવયોગાત્ ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય તુ ધારણાત્

ઉપર અને નીચે ધ્યાનની સાધના અને ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવાથી—

ધૃતં ત્રિશૂલધરણાદ્ ભવત્યેવ ન સંશયઃ

ત્રિશૂલ ધારણ કરવાથી તે અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.

ભવત્યેવ ધૃતં સ્થાનમૈશ્વરં તિલકે કૃતે

તિલક લગાડવાથી પણ ઈશ્વરીય સ્થાન અવશ્ય મળે છે.

ત્રિયાયુષં ચ ભક્તાનાં ત્રયાણાં વિધિપૂર્વકમ્

ત્રણેના ભક્તોને નિયમ પ્રમાણે ત્રણજીવનની આયુષ્ય મળે છે.

શાન્તો દાન્તો જિતક્રોધો વર્ણાશ્રમવિધાનવિત્

જે શાંત, દમિત, ક્રોધને જીતનાર અને વર્ણાશ્રમના નિયમ જાણે છે—

તેષાં સંસ્થાનમચલં સો ઽચિરાદધિગચ્છતિ

એવો પુરુષ તેમના અડગ સ્થાનને ઝડપથી પ્રાપ્ત કરે છે.

ઇદાનીં ક્રમમસ્માકમાશ્રમાણાં વદ પ્રભો

હવે, પ્રભુ, અમારે જીવનના વિવિધ આશ્રમોની ક્રમવાર સમજાવશો.

ક્રમેણૈવાશ્રમાઃ પ્રોક્તાઃ કારણાદન્યથા ભવેત્

આશ્રમોનું પાલન ક્રમ પ્રમાણે કરવું જોઈએ; નહિંતર, કોઈ કારણસર એમાં ફેરફાર પણ થઈ શકે છે.

પ્રવ્રજેદ્ બ્રહ્મચર્યાત્ તુ યદિચ્છેત્ પરમાં ગતિમ્

જેને સર્વોચ્ચ અવસ્થાની ઇચ્છા હોય, એ બ્રહ્મચર્ય પછી સંન્યાસ લઈ શકે છે.

યજેદુત્પાદયેત્ પુત્રાન્ વિરક્તો યદિ સંન્યસેત્

પોતાના ધર્મરૂપ યજ્ઞો કરે અથવા પુત્રો ઉત્પન્ન કરે; જો વૈરાગ્ય આવે તો સંન્યાસ લઈ શકે છે.

નગાર્હસ્થ્યં ગૃહીત્યક્ત્વા સંન્યસેદ્ બુદ્ધિમાન્ દ્વિજઃ

જાણકાર દ્વિજ, ઘરસ્થાશ્રમ ત્યાગી ને બુદ્ધિપૂર્વક સંન્યાસ લઈ શકે છે.

તત્રૈવ સંન્યસેદ્ વિદ્વાનનિષ્ટ્વાપિ દ્વિજોત્તમઃ

શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, જો વિધિપૂર્વક સંન્યાસ ન લઈ શકે તો પણ, એ જ સ્થાને જ્ઞાનપૂર્વક સંન્યાસ લઈ શકે છે.