કૂર્મપુરાણમ્

કુટુમ્બભરણે યત્તઃ સાધકો ઽસૌ ગૃહી ભવેત્

જે સાધક પરિવારની જવાબદારીમાં તત્પર રહે છે, એ ગૃહસ્થ કહેવાય છે.

એકાકી યસ્તુ વિચરેદુદાસીનઃ સ મૌક્ષિકઃ

જે એકલો નિર્લિપ્ત રહીને ફરતો રહે છે, એ મોક્ષની શોધમાં રહેનારો કહેવાય છે.

સ્વાધ્યાયે ચૈવ નિરતો વનસ્થસ્તાપસો મતઃ

જે વનમાં રહીને સ્વાધ્યાયમાં લીન રહે છે, એ તપસ્વી ગણાય છે.

સાંન્યાસિકઃ સ વિજ્ઞેયો વાનપ્રસ્થાશ્રમે સ્થિતઃ

જે વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં સ્થિર રહે છે, એ સંન્યાસી તરીકે ઓળખાય છે.

જ્ઞાનાય વર્તતે ભિક્ષુઃ પ્રોચ્યતે પારમેષ્ઠિકઃ

જે ભિક્ષુ જ્ઞાન મેળવવા માટે પ્રયત્નશીલ છે, એ સર્વોત્તમ સંન્યાસી કહેવાય છે.

સમ્યગ્ દર્શનસંપન્નઃ સ યોગી ભિક્ષુરુચ્યતે

જેને સાચું દર્શન પ્રાપ્ત થયું છે, એ યોગી અને ભિક્ષુ કહેવાય છે.

કર્મસન્યાસિનઃ કેચિત્ ત્રિવિધાઃ પરામેષ્ઠિકાઃ

કેટલાંક કર્મનો સંન્યાસ કરનારા ત્રણ પ્રકારના સર્વોત્તમ સંન્યાસી કહેવાય છે.

તૃતીયોત્યાશ્રમી પ્રોક્તી યોગમુત્તમમાસ્થિતઃ

જે શ્રેષ્ઠ યોગમાં સ્થિર છે, એ તૃતીય અને અંતિમ આશ્રમમાં ગણાય છે.

તૃતીયે ચાન્તિમા પ્રોક્તા ભાવના પારમેશ્વરી

તૃતીય અવસ્થામાં સર્વોચ્ચ ભાવના અંતિમ માનવામાં આવે છે.

સર્વેષુ વેદશાસ્ત્રેષુ પઞ્ચમો નોપપદ્યતે

બધા વેદશાસ્ત્રોમાં પાંચમો આશ્રમ માન્ય નથી.

દક્ષાદીન્ પ્રાહ વિશ્વાત્મા સૃજધ્વં વિવિધાઃ પ્રજાઃ

વિશ્વાત્માએ દક્ષ અને અન્યને કહ્યું: 'વિવિધ પ્રજાઓની રચના કરો.'

અસૃજન્ત પ્રજાઃ સર્વા દેવમાનુષપૂર્વિકાઃ

તેમણે દેવો અને મનુષ્યો સહિત સર્વ પ્રજાઓની રચના કરી.

અહં વૈ પાલયામીદં સંહરિષ્યતિ શૂલભૃત્

હું આ જગતનું પાલન કરું છું; અને ત્રિશૂળધારી તેનું સંહાર કરશે.

રજઃ સત્ત્વતમોયોગાત્ પરસ્ય પરમાત્મનઃ

રજ, સત્વ અને તમના સંયોગથી પરમાત્મા પ્રગટ થાય છે.

અન્યોન્યં પ્રણતાશ્ચૈવ લીલયા પરમેશ્વરાઃ

પરમેશ્વર એકબીજાને નમન કરે છે અને રમતમાં એકમાં લીન થાય છે.

તિસ્ત્રસ્તુ ભાવના રુદ્રે વર્તન્તે સતતં દ્વિજાઃ

દ્વિજોને કહું છું કે, રુદ્રમાં હંમેશાં ત્રણ પ્રકારની ધ્યાનની રીતો રહે છે.

દ્વિતીયા બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તા દેવસ્યાક્ષરભાવના

બીજી રીત ભગવાન બ્રહ્માનું અવિનાશી સ્વરૂપ ધ્યાન કરવાનું કહેવાયું છે.

વિભજ્યસ્વેચ્છયાત્માનં સો ઽન્યર્યામીશ્વરઃ સ્થિતઃ

એ પરમેશ્વર પોતાની ઈચ્છાથી પોતાને ભાગે છે અને બીજાના અંતરમાં રહેનાર સ્વામી બનીને સ્થિર રહે છે.

પુરુષઃ પરતો ઽવ્યક્તાદ્ બ્રહ્મત્વં સમુપાગમત્

અવ્યક્તથી પણ પરે રહેલો પુરુષ, બ્રહ્મપદને પ્રાપ્ત થયો.

એકસ્યૈવ સ્મૃતાસ્તિસ્ત્રસ્તનૂઃ કાર્યવશાત્ પ્રભોઃ

પ્રભુ એક જ હોવા છતાં, કાર્યની જરૂરિયાતથી ત્રણ શરીર ધરાવે છે એવું સ્મરણ થાય છે.

યદીચ્છેદચિરાત્ સ્થાનં યત્તન્મોક્ષાખ્યમવ્યયમ્

જો કોઈને તરત જ અવિનાશી મોક્ષરૂપ સ્થાન મેળવવાની ઈચ્છા હોય—

પૂજયેદ્ ભાવયુક્તેન યાવજ્જીવં પ્રતિજ્ઞયા

તો તેને જીવનભર પ્રતિજ્ઞાપૂર્વક ભક્તિભાવે પૂજા કરવી જોઈએ.

આશ્રમો વૈષ્ણવો બ્રાહ્મો હરાશ્રમ ઇતિ ત્રયઃ

ત્રણ આશ્રમ છે: વૈષ્ણવ આશ્રમ, બ્રાહ્મ આશ્રમ અને હરાનો આશ્રમ.

ધ્યાયેદથાર્ચયેદેતાન્ બ્રહ્મવિદ્યાપરાયણઃ

જે બ્રહ્મવિદ્યામાં તત્પર છે, તેણે આ ત્રણેનું ધ્યાન અને પૂજન કરવું જોઈએ.

સિતેન ભસ્મના કાર્યં લલાટે તુ ત્રિપુણ્ડ્રકમ્

માથા પર સફેદ ભસ્મથી ત્રિપુંડ્રનું ચિહ્ન કરવું જોઈએ.

ધારયેત્ સર્વદા શૂલં લલાટે ગન્ધવારિભિઃ

માથા પર સુગંધિત પાણીથી હંમેશાં ત્રિશૂલ ધારણ કરવું જોઈએ.

તેષાં લલાટે તિલકં ધારણીયં તુ સર્વદા

તેમના માથા પર હંમેશાં તિલક ધારણ કરવું જરૂરી છે.

ઉપર્યધો ભાવયોગાત્ ત્રિપુણ્ડ્રસ્ય તુ ધારણાત્

ઉપર અને નીચે ધ્યાનની સાધના અને ત્રિપુંડ્ર ધારણ કરવાથી—

ધૃતં ત્રિશૂલધરણાદ્ ભવત્યેવ ન સંશયઃ

ત્રિશૂલ ધારણ કરવાથી તે અવશ્ય પ્રાપ્ત થાય છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.