કૂર્મપુરાણમ્

સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્

યુદ્ધમાં ન ભાગતા ક્ષત્રિયોને ઇન્દ્રનું સ્થાન મળે છે.

ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચારેણ વર્તતામ્

સેવાથી જીવન વિતાવનારા શૂદ્રોને ગાંધર્વ લોક મળે છે.

સ્મૃતં તેષાં તુ યત્સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

તેમના માટે જે સ્થાન નિર્ધારિત છે, તે ગુરુ સાથે રહેવાનો છે.

પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં સ્થાનમુક્તં સ્વયંભુવા

ગૃહસ્થ માટે પ્રજાપતિનું સ્થાન સ્વયંભૂએ કહ્યું છે.

હૈરણ્યગર્ભં તત્ સ્થાનં યસ્માન્નાવર્તતે પુનઃ

એ સ્થાન હિરણ્યગર્ભ કહેવાય છે, જ્યાંથી પાછા આવવું પડતું નથી.

આનન્દમૈશ્વરં ધામ સા કાષ્ઠા સા પરાગતિઃ

આનંદ અને ઈશ્વરતાનું ધામ એજ સર્વોચ્ચ અવસ્થા અને પરમ ગતિ છે.

ચત્વારો હ્યાશ્રમાઃ પ્રોક્તા યોગિનામેક ઉચ્યતે

ચાર આશ્રમ જણાવ્યા છે, પણ યોગીઓ માટે એકજ આશ્રમ કહેવાયો છે.

ય આસ્તે નિશ્ચલો યોગી સ સંન્યાસી ન પઞ્ચમઃ

જે યોગી અડગ બેઠો રહે છે, એ જ સંન્યાસી કહેવાય છે; પાંચમો કોઈ અવસ્થાનથી નથી.

બ્રહ્મચાર્યુપકુર્વાણો નૈષ્ઠિકો બ્રહ્મતત્પરઃ

જે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે, એ ઉપકુર્વાણ હોય કે નૈષ્ઠિક, બંને બ્રહ્મના તત્ત્વમાં તલીન હોય છે.

ઉપકુર્વાણકો જ્ઞેયો નૈષ્ઠિકો મરણાન્તિકઃ

ઉપકુર્વાણ બ્રહ્મચારી તરીકે ઓળખાય છે અને નૈષ્ઠિક મૃત્યુ સુધી બ્રહ્મચર્ય પાળે છે.

કુટુમ્બભરણે યત્તઃ સાધકો ઽસૌ ગૃહી ભવેત્

જે સાધક પરિવારની જવાબદારીમાં તત્પર રહે છે, એ ગૃહસ્થ કહેવાય છે.

એકાકી યસ્તુ વિચરેદુદાસીનઃ સ મૌક્ષિકઃ

જે એકલો નિર્લિપ્ત રહીને ફરતો રહે છે, એ મોક્ષની શોધમાં રહેનારો કહેવાય છે.

સ્વાધ્યાયે ચૈવ નિરતો વનસ્થસ્તાપસો મતઃ

જે વનમાં રહીને સ્વાધ્યાયમાં લીન રહે છે, એ તપસ્વી ગણાય છે.

સાંન્યાસિકઃ સ વિજ્ઞેયો વાનપ્રસ્થાશ્રમે સ્થિતઃ

જે વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં સ્થિર રહે છે, એ સંન્યાસી તરીકે ઓળખાય છે.

જ્ઞાનાય વર્તતે ભિક્ષુઃ પ્રોચ્યતે પારમેષ્ઠિકઃ

જે ભિક્ષુ જ્ઞાન મેળવવા માટે પ્રયત્નશીલ છે, એ સર્વોત્તમ સંન્યાસી કહેવાય છે.

સમ્યગ્ દર્શનસંપન્નઃ સ યોગી ભિક્ષુરુચ્યતે

જેને સાચું દર્શન પ્રાપ્ત થયું છે, એ યોગી અને ભિક્ષુ કહેવાય છે.

કર્મસન્યાસિનઃ કેચિત્ ત્રિવિધાઃ પરામેષ્ઠિકાઃ

કેટલાંક કર્મનો સંન્યાસ કરનારા ત્રણ પ્રકારના સર્વોત્તમ સંન્યાસી કહેવાય છે.

તૃતીયોત્યાશ્રમી પ્રોક્તી યોગમુત્તમમાસ્થિતઃ

જે શ્રેષ્ઠ યોગમાં સ્થિર છે, એ તૃતીય અને અંતિમ આશ્રમમાં ગણાય છે.

તૃતીયે ચાન્તિમા પ્રોક્તા ભાવના પારમેશ્વરી

તૃતીય અવસ્થામાં સર્વોચ્ચ ભાવના અંતિમ માનવામાં આવે છે.

સર્વેષુ વેદશાસ્ત્રેષુ પઞ્ચમો નોપપદ્યતે

બધા વેદશાસ્ત્રોમાં પાંચમો આશ્રમ માન્ય નથી.

દક્ષાદીન્ પ્રાહ વિશ્વાત્મા સૃજધ્વં વિવિધાઃ પ્રજાઃ

વિશ્વાત્માએ દક્ષ અને અન્યને કહ્યું: 'વિવિધ પ્રજાઓની રચના કરો.'

અસૃજન્ત પ્રજાઃ સર્વા દેવમાનુષપૂર્વિકાઃ

તેમણે દેવો અને મનુષ્યો સહિત સર્વ પ્રજાઓની રચના કરી.

અહં વૈ પાલયામીદં સંહરિષ્યતિ શૂલભૃત્

હું આ જગતનું પાલન કરું છું; અને ત્રિશૂળધારી તેનું સંહાર કરશે.

રજઃ સત્ત્વતમોયોગાત્ પરસ્ય પરમાત્મનઃ

રજ, સત્વ અને તમના સંયોગથી પરમાત્મા પ્રગટ થાય છે.

અન્યોન્યં પ્રણતાશ્ચૈવ લીલયા પરમેશ્વરાઃ

પરમેશ્વર એકબીજાને નમન કરે છે અને રમતમાં એકમાં લીન થાય છે.

તિસ્ત્રસ્તુ ભાવના રુદ્રે વર્તન્તે સતતં દ્વિજાઃ

દ્વિજોને કહું છું કે, રુદ્રમાં હંમેશાં ત્રણ પ્રકારની ધ્યાનની રીતો રહે છે.

દ્વિતીયા બ્રહ્મણઃ પ્રોક્તા દેવસ્યાક્ષરભાવના

બીજી રીત ભગવાન બ્રહ્માનું અવિનાશી સ્વરૂપ ધ્યાન કરવાનું કહેવાયું છે.

વિભજ્યસ્વેચ્છયાત્માનં સો ઽન્યર્યામીશ્વરઃ સ્થિતઃ

એ પરમેશ્વર પોતાની ઈચ્છાથી પોતાને ભાગે છે અને બીજાના અંતરમાં રહેનાર સ્વામી બનીને સ્થિર રહે છે.

પુરુષઃ પરતો ઽવ્યક્તાદ્ બ્રહ્મત્વં સમુપાગમત્

અવ્યક્તથી પણ પરે રહેલો પુરુષ, બ્રહ્મપદને પ્રાપ્ત થયો.