કૂર્મપુરાણમ્

એવં સાધનસાધ્યત્વં ચાતુર્વિધ્યે પ્રદર્શિતમ્

આ રીતે, સાધન અને તેના ફળ ચાર પ્રકારના બતાવ્યા છે.

માહાત્મ્યં ચાનુતિષ્ઠેત સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે

જે મહિમાનું પાલન કરે છે, તેને પણ અનંત ફળ મળે છે.

ધર્માત્ સંજાયતે સર્વમિત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનઃ

બધું ધર્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે—એવું બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો કહે છે.

અનાદિનિધના શક્તિઃ સૈષા બ્રાહ્મી દ્વિજોત્તમાઃ

આ શક્તિ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અનાદિ અને અનંત છે અને બ્રાહ્મી કહેવાય છે.

તસ્માજ્જ્ઞાનેન સહિતં કર્મયોગં સમાચરેત્

માટે જ્ઞાન સાથે કર્મયોગનું પાલન કરવું જોઈએ.

જ્ઞાનપૂર્વં નિવૃત્તં સ્યાત્ પ્રવૃત્તં યદતો ઽન્યથા

જે કર્મ જ્ઞાનથી થાય છે તે સંન્યાસ છે, નહિ તો તે કર્મમાં જ ફસાઈ જાય છે.

તસ્માન્નિવૃત્તં સંસેવ્યમન્યથા સંસરેત્ પુનઃ

માટે સંન્યાસનો આશ્રય લેવો જોઈએ, નહિ તો ફરી જન્મ લેવો પડે છે.

આર્જવં ચાનસૂયા ચ તીર્થાનુસરણં તથા

સરળતા, ઈર્ષ્યા ન હોવી અને તીર્થયાત્રા—

દેવતાભ્યર્ચનં પૂજા બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

દેવતાઓની પૂજા અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોની સેવા—

સામાસિકમિમં ધર્મં ચાતુર્વર્ણ્યે ઽબ્રવીન્મનુઃ

મનુએ ચાર વર્ણ માટે આ સંક્ષિપ્ત ધર્મ કહ્યું છે.

સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્

યુદ્ધમાં ન ભાગતા ક્ષત્રિયોને ઇન્દ્રનું સ્થાન મળે છે.

ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચારેણ વર્તતામ્

સેવાથી જીવન વિતાવનારા શૂદ્રોને ગાંધર્વ લોક મળે છે.

સ્મૃતં તેષાં તુ યત્સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

તેમના માટે જે સ્થાન નિર્ધારિત છે, તે ગુરુ સાથે રહેવાનો છે.

પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં સ્થાનમુક્તં સ્વયંભુવા

ગૃહસ્થ માટે પ્રજાપતિનું સ્થાન સ્વયંભૂએ કહ્યું છે.

હૈરણ્યગર્ભં તત્ સ્થાનં યસ્માન્નાવર્તતે પુનઃ

એ સ્થાન હિરણ્યગર્ભ કહેવાય છે, જ્યાંથી પાછા આવવું પડતું નથી.

આનન્દમૈશ્વરં ધામ સા કાષ્ઠા સા પરાગતિઃ

આનંદ અને ઈશ્વરતાનું ધામ એજ સર્વોચ્ચ અવસ્થા અને પરમ ગતિ છે.

ચત્વારો હ્યાશ્રમાઃ પ્રોક્તા યોગિનામેક ઉચ્યતે

ચાર આશ્રમ જણાવ્યા છે, પણ યોગીઓ માટે એકજ આશ્રમ કહેવાયો છે.

ય આસ્તે નિશ્ચલો યોગી સ સંન્યાસી ન પઞ્ચમઃ

જે યોગી અડગ બેઠો રહે છે, એ જ સંન્યાસી કહેવાય છે; પાંચમો કોઈ અવસ્થાનથી નથી.

બ્રહ્મચાર્યુપકુર્વાણો નૈષ્ઠિકો બ્રહ્મતત્પરઃ

જે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે, એ ઉપકુર્વાણ હોય કે નૈષ્ઠિક, બંને બ્રહ્મના તત્ત્વમાં તલીન હોય છે.

ઉપકુર્વાણકો જ્ઞેયો નૈષ્ઠિકો મરણાન્તિકઃ

ઉપકુર્વાણ બ્રહ્મચારી તરીકે ઓળખાય છે અને નૈષ્ઠિક મૃત્યુ સુધી બ્રહ્મચર્ય પાળે છે.

કુટુમ્બભરણે યત્તઃ સાધકો ઽસૌ ગૃહી ભવેત્

જે સાધક પરિવારની જવાબદારીમાં તત્પર રહે છે, એ ગૃહસ્થ કહેવાય છે.

એકાકી યસ્તુ વિચરેદુદાસીનઃ સ મૌક્ષિકઃ

જે એકલો નિર્લિપ્ત રહીને ફરતો રહે છે, એ મોક્ષની શોધમાં રહેનારો કહેવાય છે.

સ્વાધ્યાયે ચૈવ નિરતો વનસ્થસ્તાપસો મતઃ

જે વનમાં રહીને સ્વાધ્યાયમાં લીન રહે છે, એ તપસ્વી ગણાય છે.

સાંન્યાસિકઃ સ વિજ્ઞેયો વાનપ્રસ્થાશ્રમે સ્થિતઃ

જે વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં સ્થિર રહે છે, એ સંન્યાસી તરીકે ઓળખાય છે.

જ્ઞાનાય વર્તતે ભિક્ષુઃ પ્રોચ્યતે પારમેષ્ઠિકઃ

જે ભિક્ષુ જ્ઞાન મેળવવા માટે પ્રયત્નશીલ છે, એ સર્વોત્તમ સંન્યાસી કહેવાય છે.

સમ્યગ્ દર્શનસંપન્નઃ સ યોગી ભિક્ષુરુચ્યતે

જેને સાચું દર્શન પ્રાપ્ત થયું છે, એ યોગી અને ભિક્ષુ કહેવાય છે.

કર્મસન્યાસિનઃ કેચિત્ ત્રિવિધાઃ પરામેષ્ઠિકાઃ

કેટલાંક કર્મનો સંન્યાસ કરનારા ત્રણ પ્રકારના સર્વોત્તમ સંન્યાસી કહેવાય છે.

તૃતીયોત્યાશ્રમી પ્રોક્તી યોગમુત્તમમાસ્થિતઃ

જે શ્રેષ્ઠ યોગમાં સ્થિર છે, એ તૃતીય અને અંતિમ આશ્રમમાં ગણાય છે.

તૃતીયે ચાન્તિમા પ્રોક્તા ભાવના પારમેશ્વરી

તૃતીય અવસ્થામાં સર્વોચ્ચ ભાવના અંતિમ માનવામાં આવે છે.