કૂર્મપુરાણમ્

અકુર્વાણસ્તુ વિપ્રેન્દ્રા ભ્રૂણહા તુ પ્રજાયતે

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જે આનું પાલન કરતો નથી, તે પુનઃ જન્મે છે તો ભ્રૂણહત્યા કરનાર બને છે.

ગૃહસ્થસ્ય પરો ધર્મો દેવતાભ્યર્ચનં તથા

ગૃહસ્થનો ઉત્તમ ધર્મ દેવતાઓની પૂજા કરવી પણ છે.

દેશાન્તરગતો વાથ મૃતપત્નીક એવ વા

કે તે બીજાં દેશમાં ગયો હોય અથવા તેની પત્ની મૃત્યુ પામેલી હોય,

અન્યે તમુપજીવન્તિ તસ્માચ્છ્રેયાન્ ગૃહાશ્રમી

બીજાઓ તેનો આધાર લે છે; એટલે ગૃહસ્થાશ્રમ શ્રેષ્ઠ છે.

તસ્માદ્ ગાર્હસ્થ્યમેવૈકં વિજ્ઞેયં ધર્મસાધનમ્

આથી, ગૃહસ્થાશ્રમને જ એકમાત્ર ધર્મસાધન માનવું જોઈએ.

સર્વલોકવિરુદ્ધં ચ ધર્મમપ્યાચરેન્ન તુ

જ્યાં બધાં લોકો વિરોધ કરે, એવો ધર્મ પણ આચરવો નહીં.

ધર્મ એવાપવર્ગાય તસ્માદ્ ધર્મં સમાશ્રયેત્

મોક્ષ માટે માત્ર ધર્મ જ માર્ગ છે; તેથી ધર્મને અપનાવવો જોઈએ.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ તસ્માદ્ધર્મં સમાશ્રયેત્

સત્વ, રજ અને તમ એ ગુણો હોવાથી ધર્મને અપનાવવો જોઈએ.

જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ

જે લોકો નીચ ગુણવાળાં કર્મમાં રહે છે, તેઓ તમોગુણથી નીચે જાય છે.

ઇહ લોકે સુખી ભૂત્વા પ્રેત્યાનન્ત્યાય કલ્પતે

આ દુનિયામાં સુખી બનીને, મૃત્યુ પછી અનંત સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.

એવં સાધનસાધ્યત્વં ચાતુર્વિધ્યે પ્રદર્શિતમ્

આ રીતે, સાધન અને તેના ફળ ચાર પ્રકારના બતાવ્યા છે.

માહાત્મ્યં ચાનુતિષ્ઠેત સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે

જે મહિમાનું પાલન કરે છે, તેને પણ અનંત ફળ મળે છે.

ધર્માત્ સંજાયતે સર્વમિત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનઃ

બધું ધર્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે—એવું બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો કહે છે.

અનાદિનિધના શક્તિઃ સૈષા બ્રાહ્મી દ્વિજોત્તમાઃ

આ શક્તિ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અનાદિ અને અનંત છે અને બ્રાહ્મી કહેવાય છે.

તસ્માજ્જ્ઞાનેન સહિતં કર્મયોગં સમાચરેત્

માટે જ્ઞાન સાથે કર્મયોગનું પાલન કરવું જોઈએ.

જ્ઞાનપૂર્વં નિવૃત્તં સ્યાત્ પ્રવૃત્તં યદતો ઽન્યથા

જે કર્મ જ્ઞાનથી થાય છે તે સંન્યાસ છે, નહિ તો તે કર્મમાં જ ફસાઈ જાય છે.

તસ્માન્નિવૃત્તં સંસેવ્યમન્યથા સંસરેત્ પુનઃ

માટે સંન્યાસનો આશ્રય લેવો જોઈએ, નહિ તો ફરી જન્મ લેવો પડે છે.

આર્જવં ચાનસૂયા ચ તીર્થાનુસરણં તથા

સરળતા, ઈર્ષ્યા ન હોવી અને તીર્થયાત્રા—

દેવતાભ્યર્ચનં પૂજા બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

દેવતાઓની પૂજા અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોની સેવા—

સામાસિકમિમં ધર્મં ચાતુર્વર્ણ્યે ઽબ્રવીન્મનુઃ

મનુએ ચાર વર્ણ માટે આ સંક્ષિપ્ત ધર્મ કહ્યું છે.

સ્થાનમૈન્દ્રં ક્ષત્રિયાણાં સંગ્રામેષ્વપલાયિનામ્

યુદ્ધમાં ન ભાગતા ક્ષત્રિયોને ઇન્દ્રનું સ્થાન મળે છે.

ગાન્ધર્વં શૂદ્રજાતીનાં પરિચારેણ વર્તતામ્

સેવાથી જીવન વિતાવનારા શૂદ્રોને ગાંધર્વ લોક મળે છે.

સ્મૃતં તેષાં તુ યત્સ્થાનં તદેવ ગુરુવાસિનામ્

તેમના માટે જે સ્થાન નિર્ધારિત છે, તે ગુરુ સાથે રહેવાનો છે.

પ્રાજાપત્યં ગૃહસ્થાનાં સ્થાનમુક્તં સ્વયંભુવા

ગૃહસ્થ માટે પ્રજાપતિનું સ્થાન સ્વયંભૂએ કહ્યું છે.

હૈરણ્યગર્ભં તત્ સ્થાનં યસ્માન્નાવર્તતે પુનઃ

એ સ્થાન હિરણ્યગર્ભ કહેવાય છે, જ્યાંથી પાછા આવવું પડતું નથી.

આનન્દમૈશ્વરં ધામ સા કાષ્ઠા સા પરાગતિઃ

આનંદ અને ઈશ્વરતાનું ધામ એજ સર્વોચ્ચ અવસ્થા અને પરમ ગતિ છે.

ચત્વારો હ્યાશ્રમાઃ પ્રોક્તા યોગિનામેક ઉચ્યતે

ચાર આશ્રમ જણાવ્યા છે, પણ યોગીઓ માટે એકજ આશ્રમ કહેવાયો છે.

ય આસ્તે નિશ્ચલો યોગી સ સંન્યાસી ન પઞ્ચમઃ

જે યોગી અડગ બેઠો રહે છે, એ જ સંન્યાસી કહેવાય છે; પાંચમો કોઈ અવસ્થાનથી નથી.

બ્રહ્મચાર્યુપકુર્વાણો નૈષ્ઠિકો બ્રહ્મતત્પરઃ

જે બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે, એ ઉપકુર્વાણ હોય કે નૈષ્ઠિક, બંને બ્રહ્મના તત્ત્વમાં તલીન હોય છે.