કૂર્મપુરાણમ્

અધ્યાપનં ચાધ્યયનં ષટ્ કર્માણિ દ્વિજોત્તમાઃ

પાઠ કરાવવો, સ્વયં અધ્યયન કરવું અને છ પ્રકારના કર્મો, હે દ્વિજોત્તમો—

દણ્ડો યુદ્ધં ક્ષત્રિયસ્ય કૃષિર્વૈશ્યસ્ય શસ્યતે

ક્ષત્રિય માટે દંડ અને યુદ્ધ, અને વૈશ્ય માટે ખેતી કરવી યોગ્ય માનવામાં આવી છે.

કારુકર્મ તથાજીવઃ પાકયજ્ઞો ઽપિ ધર્મતઃ

હાથકામ, અન્ય રોજગાર અને યજ્ઞ માટે ભોજન બનાવવું પણ ધર્મરૂપ છે.

ગૃહસ્થં ચ વનસ્થં ચ ભિક્ષુકં બ્રહ્મચારિણમ્

ગૃહસ્થ, વનવાસી, ભિક્ષુક અને બ્રહ્મચારી—

ગૃહસ્થસ્ય સમાસેન ધર્મો ઽયં મુનિપુઙ્ગવાઃ

હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, સંક્ષિપ્તમાં ગૃહસ્થનો ધર્મ આ છે.

સંવિભાગો યથાન્યાયં ધર્મો ઽયં વનવાસિનામ્

વનવાસીઓ માટે યોગ્ય રીતે વહેંચણી કરવી એ તેમનો ધર્મ છે.

સમ્યગ્જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યં ધર્મો ઽયં ભિક્ષુકે મતઃ

ભિક્ષુક માટે સાચું જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય જ ધર્મ માનવામાં આવે છે.

સન્ધ્યાકર્માગ્નિકાર્યં ચ ધર્મો ઽયં બ્રહ્મચારિણામ્

બ્રહ્મચારી માટે સંધ્યાવંદન અને અગ્નિની સેવા કરવી એ ધર્મ છે.

સાધારણં બ્રહ્મચર્યં પ્રોવાચ કમલોદ્ભવઃ

કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ બધાં માટે બ્રહ્મચર્યને સામાન્ય ધર્મ કહ્યો છે.

પર્વવર્જં ગૃહસ્થસ્ય બ્રહ્મચર્યમુદાહૃતમ્

ગૃહસ્થ માટે તહેવાર સિવાય બ્રહ્મચર્ય પાળવું કહેવાયું છે.

અકુર્વાણસ્તુ વિપ્રેન્દ્રા ભ્રૂણહા તુ પ્રજાયતે

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જે આનું પાલન કરતો નથી, તે પુનઃ જન્મે છે તો ભ્રૂણહત્યા કરનાર બને છે.

ગૃહસ્થસ્ય પરો ધર્મો દેવતાભ્યર્ચનં તથા

ગૃહસ્થનો ઉત્તમ ધર્મ દેવતાઓની પૂજા કરવી પણ છે.

દેશાન્તરગતો વાથ મૃતપત્નીક એવ વા

કે તે બીજાં દેશમાં ગયો હોય અથવા તેની પત્ની મૃત્યુ પામેલી હોય,

અન્યે તમુપજીવન્તિ તસ્માચ્છ્રેયાન્ ગૃહાશ્રમી

બીજાઓ તેનો આધાર લે છે; એટલે ગૃહસ્થાશ્રમ શ્રેષ્ઠ છે.

તસ્માદ્ ગાર્હસ્થ્યમેવૈકં વિજ્ઞેયં ધર્મસાધનમ્

આથી, ગૃહસ્થાશ્રમને જ એકમાત્ર ધર્મસાધન માનવું જોઈએ.

સર્વલોકવિરુદ્ધં ચ ધર્મમપ્યાચરેન્ન તુ

જ્યાં બધાં લોકો વિરોધ કરે, એવો ધર્મ પણ આચરવો નહીં.

ધર્મ એવાપવર્ગાય તસ્માદ્ ધર્મં સમાશ્રયેત્

મોક્ષ માટે માત્ર ધર્મ જ માર્ગ છે; તેથી ધર્મને અપનાવવો જોઈએ.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ તસ્માદ્ધર્મં સમાશ્રયેત્

સત્વ, રજ અને તમ એ ગુણો હોવાથી ધર્મને અપનાવવો જોઈએ.

જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ

જે લોકો નીચ ગુણવાળાં કર્મમાં રહે છે, તેઓ તમોગુણથી નીચે જાય છે.

ઇહ લોકે સુખી ભૂત્વા પ્રેત્યાનન્ત્યાય કલ્પતે

આ દુનિયામાં સુખી બનીને, મૃત્યુ પછી અનંત સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.

એવં સાધનસાધ્યત્વં ચાતુર્વિધ્યે પ્રદર્શિતમ્

આ રીતે, સાધન અને તેના ફળ ચાર પ્રકારના બતાવ્યા છે.

માહાત્મ્યં ચાનુતિષ્ઠેત સ ચાનન્ત્યાય કલ્પતે

જે મહિમાનું પાલન કરે છે, તેને પણ અનંત ફળ મળે છે.

ધર્માત્ સંજાયતે સર્વમિત્યાહુર્બ્રહ્મવાદિનઃ

બધું ધર્મમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે—એવું બ્રહ્મજ્ઞાની લોકો કહે છે.

અનાદિનિધના શક્તિઃ સૈષા બ્રાહ્મી દ્વિજોત્તમાઃ

આ શક્તિ, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અનાદિ અને અનંત છે અને બ્રાહ્મી કહેવાય છે.

તસ્માજ્જ્ઞાનેન સહિતં કર્મયોગં સમાચરેત્

માટે જ્ઞાન સાથે કર્મયોગનું પાલન કરવું જોઈએ.

જ્ઞાનપૂર્વં નિવૃત્તં સ્યાત્ પ્રવૃત્તં યદતો ઽન્યથા

જે કર્મ જ્ઞાનથી થાય છે તે સંન્યાસ છે, નહિ તો તે કર્મમાં જ ફસાઈ જાય છે.

તસ્માન્નિવૃત્તં સંસેવ્યમન્યથા સંસરેત્ પુનઃ

માટે સંન્યાસનો આશ્રય લેવો જોઈએ, નહિ તો ફરી જન્મ લેવો પડે છે.

આર્જવં ચાનસૂયા ચ તીર્થાનુસરણં તથા

સરળતા, ઈર્ષ્યા ન હોવી અને તીર્થયાત્રા—

દેવતાભ્યર્ચનં પૂજા બ્રાહ્મણાનાં વિશેષતઃ

દેવતાઓની પૂજા અને ખાસ કરીને બ્રાહ્મણોની સેવા—