કૂર્મપુરાણમ્

બ્રહ્મણઃ સહજં રૂપં નિત્યૈષા શક્તિરવ્યયા

આ શાશ્વત અને અવિનાશી શક્તિ બ્રહ્માનું સ્વાભાવિક રૂપ છે.

આદૌ વેદમયી ભૂતા યતઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ

આદીમાં તે વેદમય બની, જેના પરથી સર્વ પ્રવૃત્તિઓ ઉદ્ભવતી છે.

ન તેષુ રમતે ધીરઃ પાષણ્ડી તેન જાયતે

વિદ્વાન લોકો તેમાં આનંદ પામતા નથી; તેથી મનુષ્ય પાખંડી બને છે.

સ જ્ઞેયઃ પરમો ધર્મો નાન્યશાસ્ત્રેષુ સંસ્થિતઃ

એ જ પરમ ધર્મ છે, જે બીજાં શાસ્ત્રોમાં સ્થાપિત નથી.

સર્વાસ્તા નિષ્ફલાઃ પ્રેત્યતમોનિષ્ઠાહિતાઃ સ્મૃતાઃ

મૃત્યુ પછી એ બધું નિષ્ફળ ગણાયું છે, જે અંધકાર અને અશુભ ફળ આપે છે.

શુદ્ધાન્તઃ કરણાઃ સર્વાઃ સ્વધર્મનિરતાઃ સદા

જેઓનું અંતઃકરણ શુદ્ધ છે અને હંમેશા પોતાના ધર્મમાં સ્થિર છે—

અધર્મો મુનિશાર્દૂલાઃ સ્વધર્મપ્રતિબન્ધકઃ

હે મુનિશ્રેષ્ઠ, જે પોતાના ધર્મમાં અવરોધ કરે તે અધર્મ છે.

રજોમાત્રાત્મિકાસ્તાસાં સિદ્ધયો ઽન્યાસ્તદાભવન્

તેમની સિદ્ધિઓ માત્ર રજોગુણથી જ થતી હતી; બીજાં ફળો પણ એમાંથી જ ઉદ્ભવ્યા.

તતસ્તાસાં વિભુર્બ્રહ્મા કર્માજીવમકલ્પયત્

પછી સર્વવ્યાપક બ્રહ્માએ તેમના માટે કર્મ અને જીવનનિર્વાહની વ્યવસ્થા કરી.

ભૃગ્વાદયસ્તદ્વદનાચ્છ્રુત્વા ધર્માનથોચિરે

ભૃગુ અને અન્ય ઋષિઓએ તેમના મુખમાંથી ધર્મો સાંભળી પછી ધર્મનું વર્ણન કર્યું.

અધ્યાપનં ચાધ્યયનં ષટ્ કર્માણિ દ્વિજોત્તમાઃ

પાઠ કરાવવો, સ્વયં અધ્યયન કરવું અને છ પ્રકારના કર્મો, હે દ્વિજોત્તમો—

દણ્ડો યુદ્ધં ક્ષત્રિયસ્ય કૃષિર્વૈશ્યસ્ય શસ્યતે

ક્ષત્રિય માટે દંડ અને યુદ્ધ, અને વૈશ્ય માટે ખેતી કરવી યોગ્ય માનવામાં આવી છે.

કારુકર્મ તથાજીવઃ પાકયજ્ઞો ઽપિ ધર્મતઃ

હાથકામ, અન્ય રોજગાર અને યજ્ઞ માટે ભોજન બનાવવું પણ ધર્મરૂપ છે.

ગૃહસ્થં ચ વનસ્થં ચ ભિક્ષુકં બ્રહ્મચારિણમ્

ગૃહસ્થ, વનવાસી, ભિક્ષુક અને બ્રહ્મચારી—

ગૃહસ્થસ્ય સમાસેન ધર્મો ઽયં મુનિપુઙ્ગવાઃ

હે શ્રેષ્ઠ મુનિઓ, સંક્ષિપ્તમાં ગૃહસ્થનો ધર્મ આ છે.

સંવિભાગો યથાન્યાયં ધર્મો ઽયં વનવાસિનામ્

વનવાસીઓ માટે યોગ્ય રીતે વહેંચણી કરવી એ તેમનો ધર્મ છે.

સમ્યગ્જ્ઞાનં ચ વૈરાગ્યં ધર્મો ઽયં ભિક્ષુકે મતઃ

ભિક્ષુક માટે સાચું જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય જ ધર્મ માનવામાં આવે છે.

સન્ધ્યાકર્માગ્નિકાર્યં ચ ધર્મો ઽયં બ્રહ્મચારિણામ્

બ્રહ્મચારી માટે સંધ્યાવંદન અને અગ્નિની સેવા કરવી એ ધર્મ છે.

સાધારણં બ્રહ્મચર્યં પ્રોવાચ કમલોદ્ભવઃ

કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ બધાં માટે બ્રહ્મચર્યને સામાન્ય ધર્મ કહ્યો છે.

પર્વવર્જં ગૃહસ્થસ્ય બ્રહ્મચર્યમુદાહૃતમ્

ગૃહસ્થ માટે તહેવાર સિવાય બ્રહ્મચર્ય પાળવું કહેવાયું છે.

અકુર્વાણસ્તુ વિપ્રેન્દ્રા ભ્રૂણહા તુ પ્રજાયતે

હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, જે આનું પાલન કરતો નથી, તે પુનઃ જન્મે છે તો ભ્રૂણહત્યા કરનાર બને છે.

ગૃહસ્થસ્ય પરો ધર્મો દેવતાભ્યર્ચનં તથા

ગૃહસ્થનો ઉત્તમ ધર્મ દેવતાઓની પૂજા કરવી પણ છે.

દેશાન્તરગતો વાથ મૃતપત્નીક એવ વા

કે તે બીજાં દેશમાં ગયો હોય અથવા તેની પત્ની મૃત્યુ પામેલી હોય,

અન્યે તમુપજીવન્તિ તસ્માચ્છ્રેયાન્ ગૃહાશ્રમી

બીજાઓ તેનો આધાર લે છે; એટલે ગૃહસ્થાશ્રમ શ્રેષ્ઠ છે.

તસ્માદ્ ગાર્હસ્થ્યમેવૈકં વિજ્ઞેયં ધર્મસાધનમ્

આથી, ગૃહસ્થાશ્રમને જ એકમાત્ર ધર્મસાધન માનવું જોઈએ.

સર્વલોકવિરુદ્ધં ચ ધર્મમપ્યાચરેન્ન તુ

જ્યાં બધાં લોકો વિરોધ કરે, એવો ધર્મ પણ આચરવો નહીં.

ધર્મ એવાપવર્ગાય તસ્માદ્ ધર્મં સમાશ્રયેત્

મોક્ષ માટે માત્ર ધર્મ જ માર્ગ છે; તેથી ધર્મને અપનાવવો જોઈએ.

સત્ત્વં રજસ્તમશ્ચેતિ તસ્માદ્ધર્મં સમાશ્રયેત્

સત્વ, રજ અને તમ એ ગુણો હોવાથી ધર્મને અપનાવવો જોઈએ.

જઘન્યગુણવૃત્તિસ્થા અધો ગચ્છન્તિ તામસાઃ

જે લોકો નીચ ગુણવાળાં કર્મમાં રહે છે, તેઓ તમોગુણથી નીચે જાય છે.