પ્રાચીન સમયની વાત છે, જ્યારે પાપ અને પ્રાયશ્ચિત્તના નિયમોનું મહત્ત્વ ખૂબ જ ઊંડું હતું. એક દિવસ મહાનજન્મા, અજન્મા ભગવાને જણાવ્યું કે, પરાક તપ દ્વારા પણ શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. જો કોઈ દ્વિજાતિએ દૂધાળું કૂતરું મારી નાખ્યું હોય, તો તેને વર્ષના સોળમા ભાગ જેટલા સમય માટે વ્રત કરવું જોઈએ. ઘોડો મારી નાખવા પર, દ્વિજાતિને બાર રાત સુધી કૃચ્છ્ર તપ કરવું જોઈએ. એ જ રીતે, ભાર વહન કરતો પ્રાણી, ખસતો, બકરો અથવા એક પ્રમાણ દાળ (ફણસી) મારી નાખવામાં આવે, તો પણ પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડે છે. તો તોતા મારવાથી બે વર્ષ, બચ્ચાં મારવાથી, અને ક્રૌંચ (વડાલ) મારવાથી ત્રણ વર્ષ સુધી તપ કરવું પડે છે. વાંદર, શાહમૃગ અથવા ગિધ માર્યા હોય તો, બ્રાહ્મણને એક ગાય દાન આપવી જોઈએ. શાકાહારી પ્રાણીઓ, વાછરડા અથવા ઊંટ મારવાથી કાળી દાળનું પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું પડે છે. જ્યારે હાડકાં વગરના જીવને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવે, ત્યારે પ્રાણાયામ દ્વારા શુદ્ધિ થાય છે. ફૂલોવાળા ઝાડ, વેલીઓ કે લતાને નુકસાન પહોંચાડવું હોય, તો ઘીનું સેવન કરીને શુદ્ધિ થાય છે. જો કોઈ જાણબૂઝીને આવા છોડને નષ્ટ કરે, તો તેનું કોઈ પ્રાયશ્ચિત્ત નથી. પાણીના સ્ત્રોત જેમ કે તળાવ, કૂવો વગેરેનું દૂષણ થાય, તો ચાંદ્રાયણ તપ દ્વારા શુદ્ધિ થાય છે. સાંતાપન અથવા કૃચ્છ્ર તપનું પાલન કરીને પણ આત્માની શુદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. જો એ જ પાણી પોતાના ઘરની કે જાતિના સ્ત્રોતમાંથી હોય, તો અડધું કૃચ્છ્ર તપ પૂરતું છે. ફૂલો, મૂળ અને ફળ માટે પંચગવ્યનું સેવન શુદ્ધિ આપે છે. કપડા, ચામડા અને માંસ માટે ત્રણ રાત સુધી ઉપવાસ કરવો જોઈએ. લોખંડ, કાંસ્ય અને પથ્થર માટે બાર દિવસ સુધી થોડી થોડી માત્રામાં જ ખાવું. પક્ષીઓ, સુગંધિત પદાર્થો, ઔષધિઓ અને દોરડાં માટે ત્રણ દિવસ સુધી દૂધ પર જીવવું જોઈએ. જંગલી શૂકર અથવા કુકડું ખાધું હોય, તો તપ્તકૃચ્છ્ર તપ કરવું જોઈએ. બાર દિવસ ઉપવાસ કર્યા પછી, કડદ સાથે ઘી હવન કરવું. આ વિધિ પૂર્વવત્ નિયમ મુજબ કરવી. ચક્રવાક અથવા પલવ પક્ષી ખાધા હોય, તો પણ બાર દિવસ ઉપવાસ કરવો. ઘુવડ અથવા જાળમાં પકડાયેલા પક્ષી ખાધા હોય, તો પણ એ જ વ્રત રાખવું. કટાહાર ખાધા પછી પણ એ જ વ્રત કરવું. એક માસ સુધી ગાયનું મૂત્ર અને જૌ પર જીવવાથી શુદ્ધિ મળે છે. લાલ પગવાળા પક્ષી ખાધા પછી સાત દિવસ સુધી એ જ પ્રયોગ કરવો. એક મહિનો એ જ આહાર લીધા પછી પાપનાશ થાય છે. શંખ અથવા કાચબો ખાધા પછી પ્રજાપત્ય તપ કરવું. નાલિકા અથવા તંડુલિયા ખાધા પછી પણ પ્રજાપત્ય તપથી શુદ્ધિ થાય છે. કક્કુભા પક્ષીનું ઇંડું ખાધા પછી પણ પ્રજાપત્ય તપ કરવું. ઉદુંબર ફળ ઇચ્છાપૂર્વક ખાધા પછી તપ્તકૃચ્છ્ર તપથી શુદ્ધિ મળે છે. આવું ખાધા પછી ત્રણ રાતમાં શુદ્ધિ થાય છે. એક માસ સુધી ગાયનું મૂત્ર અને જૌ પર જીવવાથી પણ શુદ્ધિ મળે છે. ગાયનું દૂધ પીધું હોય અને વાછરડું જીવતું હોય, તો પણ એ જ પ્રયોગ કરવો. ગાયનું મૂત્ર અને જૌ પર સાત રાત જીવવાથી શુદ્ધિ મળે છે. શાંત અને સ્થિર બ્રાહ્મણ ચાંદ્રાયણ તપથી શુદ્ધ થાય છે. દ્વિજાતિએ ખોરાક લીધા પછી યોગ્ય રીતે ચાંદ્રાયણ તપ કરવું જોઈએ. પત્ની સાથે રહેનાર માટે તપ્તકૃચ્છ્ર તપથી શુદ્ધિ મળે છે. જો એ જાણબૂઝીને કરવામાં આવે, તો એક વર્ષ સુધી કૃચ્છ્ર તપ અને પુનઃ સંસ્કાર જરૂરી છે. વર્જિત આહાર લીધા પછી પ્રજાપત્ય તપથી શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. આ રીતે, શાસ્ત્રોએ દરેક પાપ માટે યોગ્ય પ્રાયશ્ચિત્ત અને શુદ્ધિનો માર્ગ બતાવ્યો છે, જેથી માનવ જીવન પવિત્ર અને ધર્મમય રહી શકે.