કૂર્મપુરાણમ્

જેમ સંસ્કૃતિના માર્ગદર્શક શાસ્ત્રોમાં કહ્યું છે, તેમ એક અજ્ઞાની વ્યક્તિ જો વિધાન વિના દાન સ્વીકાર કરે, તો તે લાકડાની જેમ ભસ્મ થઈ જાય છે. માત્ર જન્મના આધારે મળનાર અધિકારથી—even તે પણ શૂદ્ર માટે ક્યારેય નથી—કોઈને આ શ્રેષ્ઠ સ્થિતિ પ્રાપ્ત થતી નથી. જે બ્રાહ્મણ ધનની લાલચમાં આસક્ત થાય છે, તે બ્રાહ્મણપણાથી પથ્થરાઈ જાય છે, અને સંયમથી પ્રાપ્ત થનારી અવસ્થાને પણ પામતો નથી. જો બ્રાહ્મણ આવશ્યકતાથી વધારે ગ્રહણ કરે, તો તે નીચી અવસ્થામાં પડી જાય છે; તે પ્રાણીઓમાં અસ્વસ્થતા ફેલાવે છે, જેમ ચોર કરે છે. બ્રાહ્મણ દિશા-દિશાથી ગ્રહણ તો કરી શકે, પણ એથી સંતોષ પામવો નહિ જોઈએ. આવું સંયમપૂર્વક જીવન જીવવાથી, તે પરમ અવસ્થાને પ્રાપ્ત થાય છે. આવા બ્રાહ્મણે હંમેશા એકલા, નિરાશ્રિત, અને એકાગ્ર રહીને વિહાર કરવો જોઈએ. તેને જાણીને નિયમિત સાધના કરવી અને અન્ય દ્વિજોને પણ એ સાધનામાં પ્રેરિત કરવું જોઈએ. આવું જીવન વિતાવનારને સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત થાય છે અને ફરી જન્મના ચક્રમાં પડવો પડતો નથી. જ્યારે કોઈનું શરીર વૃદ્ધ થઈ જાય, અને તેણે પોતાના સંતાનના સંતાનને જોઈ લીધો હોય, ત્યારે પત્ની અને અગ્નિ સાથે વનવાસી આશ્રમમાં પ્રવેશ કરવો જોઈએ. વનમાં જઈને, સંયમિત જીવન જીવવું, તપસ્યા અને એકાગ્રતા સાથે રહેવું. જે પણ ખોરાક પ્રાપ્ત થાય, તે પિતૃઓ અને દેવતાઓને સમર્પિત કરવો. ઘરમાંથી લાવેલો ખોરાક, ધ્યાનપૂર્વક, માત્ર આઠグ્રાસ જ લેવો. હંમેશા સ્વાધ્યાય કરવો અને બાકી સમયે મૌનનું પાલન કરવું. તેને ઉગ્ર તપ માટે શુદ્ધ અને વિવિધ જાતના ખોરાક, શાક-મૂળ-ફળ પર જીવવું જોઈએ. સર્વ પ્રાણીઓ પર દયા રાખવી અને દાન-લાભ ટાળવો. ઉત્તરાયણ અને દક્ષિણાયનનું નિયમિત પાલન કરવું. વિધિ અનુસાર પિંડ અને હોમ અલગથી અર્પણ કરવા, પછી જે બચ્યું હોય અને પોતે બનાવેલું મીઠું લેવું. જમીન, ઘાસ, શીંગડો અને ષ્લેષ્માતક વૃક્ષના ફળોનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ગામમાં ઉગેલા ફૂલ કે ફળ—even તકલીફમાં પણ—લઈ શકાતાં નથી. કોઈ જીવને હાનિ પહોંચાડી ન જોઈએ અને દ્વંદ્વો કે ભયથી મુક્ત રહેવું. હંમેશા બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું અને પત્ની પાસે પણ ન જવું. જો એ વ્રત તૂટે, તો તેનું અનુષ્ઠાન વ્યર્થ થાય છે અને દ્વિજોએ પ્રાયશ્ચિત કરવું પડે છે. તેને પછી વેદપાઠનો અધિકાર રહેતો નથી, અને તેના વંશજોને પણ નહિ. તે સર્વ જીવો માટે આશ્રયરૂપ હોય અને હંમેશા વિતરણમાં તત્પર રહેવું. તેને એક જ અગ્નિ રાખવો, સ્થિર નિવાસ ન રાખવો અને શુદ્ધ ભૂમિ પર રહેવું. પથ્થર અથવા કંકરમાં નિર્વિકાર સૂઈ રહેવું. છ મહિના કે એક વર્ષ સુધી જે સંચય થાય તે ચાલે, જૂના કપડા, પાંદડા, મૂળ-ફળનો પણ ઉપયોગ કરી શકાય. પીસવાની માટે પથ્થર વાપરી શકે, અથવા માત્ર પ્રાકૃતિક રીતે પાકેલા ફળો જ ખાઈ શકે. ચોથા પ્રહર, કે આઠમાં પ્રહરે જ ભોજન લેવું; પંદર દિવસે એક વખત જાવ (યવ) ની પાતળી ખીચડી લેવી. વૈખાનસ માર્ગે, જે કુદરતી રીતે પડતું હોય તે જ લેવું. ઊભા કે બેઠા રહીને, કદી પણ ધૈર્ય છોડવું નહિ. શિયાળામાં ભીંજાયેલા વસ્ત્રો પહેરી, ધીરે ધીરે તપ વધારવું. એક પગે ઊભા રહી શકે, કે પછી સુર્યકિરણોથી જીવન નિર્વાહ કરી શકે. પડેલા પાંદડાં ખાઈ શકે, અથવા હંમેશા કઠોર તપસ્યાથી જીવન વિતાવી શકે. આ રીતે, જે જીવન સંયમ, કરુણા અને તપથી યુક્ત છે—તે પરમ અવસ્થાની પ્રાપ્તિ તરફ લઈ જાય છે, અને મનુષ્ય માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગ દર્શાવે છે.