કૂર્મપુરાણમ્

પ્રાચીન કાળના સંસ્કારમય સમયમાં, મનુષ્યની શુદ્ધિ અને અશુદ્ધિ વિશે વિશદ નિયમો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. જે લોકો પાસે સંસ્કારના કોઈ ચિહ્ન નહોતાં, તેઓએ કપડાં બદલ્યા પછી ત્રણ રાત સુધી અશુદ્ધિ માનવી હતી. પણ એક જ કુટુંબના સભ્યો, જો તેઓ સંપૂર્ણપણે સંસ્કારવિહિન હોય, તો માત્ર એક રાતની અશુદ્ધિ ગણાતી. જેઓ સંસ્કારચિહ્ન ધરાવતા હોય, તેમના માટે અશુદ્ધિનો સમય અનિયમિત ગણાતો. એ સમયે સ્ત્રીઓ માટે અશુદ્ધિના દિવસો માસના સંખ્યા જેટલા ગણાતા. એક જ હવનમાં ભાગ લેનાર સગાંઓ તથા ગર્ભપાત જેવી પરિસ્થિતિમાં તત્કાળ શુદ્ધિનું વિધિ કહેવાયું છે. કોઈ સગાં વ્યક્તિ, પોતાની ઇચ્છા પ્રમાણે વર્તે, તો તેના માટે ત્રણ રાતનું નિયત સમય ગણાયું. અન્ય બધી પરિસ્થિતિમાં એક દિવસમાં શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે, અને કેટલીક બાકી પરિસ્થિતિઓમાં ત્રણ રાત સુધી અશુદ્ધિ રહે છે. જો મૃત્યુ પામનાર પાપી હોય, તો અનુપચારિક વિધિથી અશુદ્ધિ દૂર થાય છે. આવા પાપી મૃત્યુથી જન્મેલી અશુદ્ધિ અગાઉના વિધિથી પણ દૂર થાય છે. અંતિમ સંસ્કાર પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી માનવ અશુદ્ધ ગણાય છે. અને, જો ઇચ્છા હોય તો, મૃત્યુ પછી એક વર્ષમાં સ્નાન કરવું પણ નિયમિત માનવામાં આવ્યું છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં તત્કાળ શુદ્ધિ માનવામાં આવે છે. એક જ હવનમાં ભાગ લેનાર સગાંઓ માટે, પતિના અંત્યવિધિ માટે ખાસ ત્રણ રાતનું સમયગાળું કહેવાયું છે. જો મૃત્યુ પામનાર બાળક બે વર્ષથી નાનું હોય, તો તત્કાળ શુદ્ધિ જાહેર કરવામાં આવી છે. દાનના સમયે ત્રણ રાત સુધી અશુદ્ધિ રહે છે; તે પછી દસ રાત સુધી ગણાય છે. પાણી વહેંચનાર સમુદાયમાં જન્મ કે મૃત્યુથી પણ આ નિયમ લાગુ પડે છે. ગુરુ અને સહપાઠી માટે એક રાતનું અશુદ્ધિ વિધિ છે. પિતાએ પુત્રીનું દાન આપ્યું હોય કે પુત્રી ઘરેથી મૃત્યુ પામી હોય, તો પિતાની અશુદ્ધિ ત્રણ રાત સુધી ગણાય છે. ગુરુ, પોતાની પત્નીઓ અને અન્ય સ્ત્રીઓ માટે પણ ત્રણ રાતનું સમયગાળો કહેવાયો છે. ઉપાધ્યાય અને પોતાના ગામના વિદ્વાન બ્રાહ્મણ માટે એક દિવસનું અશુદ્ધિ માનવામાં આવ્યું છે. પસંદ ન કરેલી પત્ની માટે એક દિવસ અથવા એક રાતનું વિધિ છે. એક જ વંશના સગાંના મૃત્યુ પર તત્કાળ શુદ્ધિ કહેવાઈ છે. વૈશ્યાને પંદર દિવસમાં, અને શૂદ્રને એક મહિનામાં શુદ્ધિ મળે છે. બ્રાહ્મણને દસ દિવસમાં શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે. દરેકે પોતાના વર્ણ અને વંશ અનુસાર અશુદ્ધિનું પાલન કરવું જોઈએ. વૈશ્ય, ક્ષત્રિય અને બ્રાહ્મણને શૂદ્રના સ્પર્શથી અશુદ્ધિ થાય છે. શૂદ્ર, ક્ષત્રિય અને બ્રાહ્મણને વૈશ્યના સ્પર્શથી અશુદ્ધિ થાય છે. ક્ષત્રિય માટે પણ ક્રમશઃ અશુદ્ધિના નિયમો જણાવવામાં આવ્યા છે. બ્રહ્માજીએ દસ રાતમાં શુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે એવું કહ્યું છે. એક સાથે ખાવા અને રહેવાથી પણ દસ રાતમાં શુદ્ધિ મળે છે. મૃત્યુના દિવસે એ ઘરમાં ખાવું કે રહેવું નહીં. મૃતદેહના સ્પર્શથી સપીંડા સગાં દસ દિવસમાં શુદ્ધ થાય છે. દ્વિજાતિ દસ દિવસમાં અને રાજાને બાર દિવસમાં શુદ્ધિ મળે છે. વૈકલ્પિક રીતે, બધા છ રાત કે ત્રણ રાતમાં પણ શુદ્ધ થઈ શકે છે. સ્નાન અને ઘી ગ્રહણ કરવાથી બ્રાહ્મણ અને અન્ય વર્ણના લોકો શુદ્ધ થાય છે. અશુદ્ધિ દરમિયાન પ્રેમથી કોઈને સ્પર્શ કરાય તો એ જ સમયગાળું પાલન કરવું જોઈએ. કપડાં પહેરીને સ્નાન, અગ્નિસ્પર્શ અને ઘી ગ્રહણ કરવાથી પણ શુદ્ધિ મળે છે. શૂદ્ર માટે ત્રણ દિવસ અથવા શતપ્રાણાયામથી શુદ્ધિ કહેવાય છે. કેટલાક પ્રસંગોમાં ત્રણ રાત અથવા એક દિવસનું અશુદ્ધિ વિધિ પાલન કરવું કહેવાયું છે. આ રીતે, દરેક વર્ણ, સંસ્કાર અને સંબંધ અનુસાર, મૃત્યુ કે જન્મ પછી શુદ્ધિ-અશુદ્ધિના નિયમોનું પાલન કરવું, જીવનની પવિત્રતા અને સંસ્કારની પરંપરા જાળવવા અનિવાર્ય ગણાયું છે.