કૂર્મપુરાણમ્

એક સમયે ધર્મના માર્ગ દર્શાવતાં આ વિષય પર મહાન ઋષિઓએ વિધિવિધાનની વાતો કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે, મનુષ્યે કેટલાક પક્ષીઓનું મांस ક્યારેય ન ખાવું જોઈએ—જેમ કે કુરલ, ચકોરા, જાળાવાળાં પક્ષી અને કોયલ. એ જ રીતે, પિજન, લપવિંગ અને ગામમાં જોવા મળતા કોકડાનું પણ સેવન ન કરવું. જંગલમાં રહેતા શિયાળ, વાંદર અને ગધેડાનું પણ ભોજનમાં ઉપયોગ કરવો યોગ્ય નથી. પાણીમાં અને જમીન પર રહેતા પ્રાણીઓ અંગે પણ આવાં નિયમો લાગુ પડે છે. માનવજાતિના પ્રભુ મનુએ કહ્યું છે કે પાંચ નખવાળા પ્રાણીઓનું મांस યોગ્ય રીતે અર્પણ કર્યા પછી—દેવતાઓ અને બ્રાહ્મણોને અર્પણ કર્યા પછી જ—સેવન કરી શકાય છે, અન્યથા નહીં. વાધ્રીણ પક્ષી, બગલો અને માછલી ખાવાવાળો હંસ, જો પકડવામાં આવે તો તેમને પણ નિયમ અનુસાર ખાઈ શકાય છે. શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિઓને કહેવામાં આવ્યું છે કે કેટલાક નિર્ધારિત પ્રકારની માછલીઓ પણ નિયમ પ્રમાણે ખાઈ શકાય છે. જીવન પર સંકટ આવે ત્યારે, દવા માટે, અશક્યતામાં, આજ્ઞાથી, અથવા યજ્ઞ માટે આવું કરવું યોગ્ય ગણાય છે. પરંતુ, જે પ્રાણીનું મांस લેવાય છે, તેના શરીર પર જેટલા વાળ હોય, તેટલા નરકમાં જવું પડે છે—આવું પણ સ્પષ્ટ કરાયું છે. દ્વિજાતિઓ માટે મદિરા ક્યારેય પણ ગ્રહણ કરવી નહીં—આ કડક નિર્દેશ છે. જો કોઈ મદિરા પીવે છે, તો તે પોતાના ધર્મથી પડી જાય છે અને સંગ માટે અયોગ્ય બને છે. ત્યાં સુધી તે યોગ્ય ગણાતો નથી, જ્યાં સુધી તે સંપૂર્ણપણે આ દુર્ગણનો ત્યાગ ન કરે. જો બ્રાહ્મણ નિષિદ્ધ દ્રવ્ય પીએ છે, તો તેને રૌરવ નરકમાં જવું પડે છે. આ પછી પ્રશ્ન થાય છે—કયા કર્મો દ્વારા બંધનમાંથી મુક્તિ મળે? તેમાં જણાવાયું છે કે બ્રાહ્મણોએ રોજિંદા નિયમિત રીતે પોતાના કર્મો કરવાના છે. તેમને મનના સ્વામી ભગવાનનું ધ્યાન કરવું જોઈએ, જે શરીરનાં પરિશ્રમથી જન્મે છે. નિયમ પ્રમાણે શુદ્ધ નદીઓમાં સ્નાન કરવું—આ પણ જરૂરી છે. તેથી, દરેકે દરેક પ્રયત્નથી પ્રભાત સ્નાન કરવું જોઈએ. ઋષિઓ પણ કહે છે કે પ્રભાત સ્નાનથી તેઓ પ્રસન્ન થાય છે. તેથી, સ્નાન કર્યા વિના કોઈ પણ કાર્ય શરૂ કરવું નહીં. સવારે સ્નાનથી પાપો દૂર થાય છે—આમાં કોઈ સંશય નથી. ખાસ કરીને યજ્ઞ અને જપ માટે તો સ્નાન અવશ્ય કરવું. કાપિલિક નામનું શુદ્ધિકરણ ભીનું વસ્ત્ર પહેરીને કરવામાં આવે છે. બુદ્ધિશાળી લોકો બ્રાહ્મ, વરુણ વગેરે વિવિધ પ્રકારના સ્નાન પોતાની ક્ષમતા અનુસાર કરે છે. વરુણ અને યોગિક સ્નાન પણ છ પ્રકારના સ્નાનમાં આવે છે. અગ્નિસ્નાન એ છે કે શરીરને પગથી માથા સુધી ભસ્મથી સાફ કરવું. સૂર્યપ્રકાશ અને વરસાદમાં સ્નાન કરવું—તે દૈવી સ્નાન કહેવાય છે. યોગિક સ્નાન એટલે વિષ્ણુનું ધ્યાન કરવું. જે સ્નાન મનને પવિત્ર કરે, તે હંમેશા કરવું જોઈએ. ભોજન કર્યા પછી દાંત સાફ કરવા માટે દાતણ લેવી જોઈએ. તે મધ્યમા આંગળી જેટલી જાડી અને બાર આંગળ જેટલી લાંબી હોવી જોઈએ. અપામાર્ગ, બિલ્વ અને ખાસ કરીને કરવીરનું દાતણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. તે દિવસ માટેનો દાતણ લઈને, નિયમ જાણનારો વ્યક્તિ તેને ચાવવો જોઈએ. ધોઈને અને તોડી, તેને એક સ્વચ્છ જગ્યાએ ધ્યાનપૂર્વક મૂકવી જોઈએ. પછી, હંમેશા મંત્રો સાથે આચમન કરવું જોઈએ—અને વાણી પર સંયમ રાખીને ફરીથી કરવું. પાણી સ્વયં શુદ્ધ છે, અને વ્યાહૃતિઓ, સાવિત્રી તથા શુભ વરુણ મંત્રો સાથે તેનું મહત્ત્વ વધે છે. મંત્રોચ્ચાર કરીને, મનને એકાગ્ર કરી, સૂર્યને જળ અર્પણ કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ, ત્રણ પ્રકારના પ્રાણાયામ કર્યા પછી, સંધ્યાનું ધ્યાન કરવું—એ રીતે શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે.