કૂર્મપુરાણમ્

સતત પોતાના ઇચ્છાઓથી સંતોષ પામનાર શ્રેષ્ઠ વિધાર્થીઓ તેમના ગુરુને પ્રસન્ન અને સંતૃપ્ત કરે છે. ગુરુ પણ રોજિંદા ઘીથી હવન કરીને તથા સંયુક્ત પઠન દ્વારા તેમને પ્રસન્ન કરે છે. દેવતાઓને પણ તેઓ ધર્મના અંગો અને પ્રાચીન શાસ્ત્રોના પઠન સાથે માંસના હવન અર્પણ કરીને સંતોષ આપે છે. આ રીતે, જે વિધાર્થી વનમાં એકાગ્ર મનથી જાય છે, તેને ગાયત્રી મંત્રનું જાપ કરવું જોઈએ. ખરેખર, ગાયત્રીનું સતત પઠન કરવું એ જ જપયજ્ઞ કહેવાય છે. એક બાજુ ચારેય વેદો છે અને બીજી બાજુ માત્ર ગાયત્રી જ છે. પછી, ભક્તિ અને એકાગ્રતા સાથે સાવિત્રી મંત્રનું પઠન કરવું જોઈએ. ત્રણ મહાન વ્યાહૃતિઓ સર્વ અશુભતાને દૂર કરે છે. સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—આ ત્રણેય વ્યાહૃતિ તરીકે અનુક્રમમાં સ્મરણ થાય છે. આ મંત્ર મહાયોગ છે અને સર્વ તત્ત્વોમાં શ્રેષ્ઠ તત્ત્વ રૂપે ઘોષિત છે. જે વિધાર્થી તેની અર્થ સમજીને પઠન કરે છે, તે સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે. ગાયત્રીથી ઉપર કોઈ જપ નથી; આ જાણીને મનુષ્ય મુક્તિ પામે છે. વેદાધ્યયનનો સંસ્કાર આશાઢ અથવા પ્રોષ્ઠપદ માસમાં સ્મરણ કરવો જોઈએ. વિધાર્થીએ શુદ્ધ સ્થાને, એકાગ્ર મનથી અધ્યયન કરવું જોઈએ. અથવા તો, માઘ માસના શુક્લપક્ષના પ્રથમ દિવસે સવારે પણ અધ્યયન કરી શકાય છે. વેદના અંગો અને પ્રાચીન શાસ્ત્રો તથા મનુસ્મૃતિનો અધ્યયન કૃષ્ણપક્ષમાં કરવો જોઈએ. શિક્ષણ અને મનોયોગ પૂર્વક અભ્યાસ અધ્યયન દરમિયાન પણ કરવો જોઈએ. પ્રજાપતિએ જણાવ્યું હતું કે કેટલાક સમય અધ્યયન માટે યોગ્ય નથી. ખોટા ઋતુમાં અને વાદળો દેખાય ત્યારે અધ્યયન વર્જિત છે. વીજળી પડતી હોય ત્યારે, રાત્રે પણ અધ્યયન એ રીતે નિષિદ્ધ છે જેમ દિવસે છે. જે ધર્મ અને પુણ્ય ઇચ્છે છે, તેણે દુર્ગંધમાં કદી અધ્યયન કરવું નહીં. રડવા કે ભીડમાં પણ અધ્યયન વર્જિત છે. અશુદ્ધ, ભોજન પછી કે પિતૃકાર્યનું ભોજન લીધા પછી મનમાં પણ અધ્યયનનો વિચાર કરવો નહીં. રાજા, રાહુ કે જન્મથી થયેલી અશુદ્ધિમાં ત્રણ દિવસ સુધી વેદ પઠન નહીં કરવું. જ્યા સુધી બ્રાહ્મણના શરીરમાં અશુદ્ધિ રહે, ત્યા સુધી વેદ પઠન ન કરવું. માસના અમાસ, ચૌદસ, પૂર્ણિમા અને અષ્ટમીના દિવસે અધ્યયન ન કરવું. અષ્ટકા દિવસો અને ઋતુ અંતની રાત્રિઓમાં પણ અધ્યયન વર્જિત છે. ત્રણ અષ્ટકા દિવસો કૃષ્ણપક્ષમાં કહેવાયા છે. કવિદારા અથવા કપિઠ વૃક્ષ નીચે કદી અધ્યયન ન કરવું. ગુરુના અવસાન સમયે ત્રણ રાત્રિના અશુદ્ધિ નિયમિત છે. આવા પ્રસંગે દૈત્યો વિઘ્ન કરે છે, તેથી એ સમય ટાળવા. તેમ છતાં, અધ્યયન આરંભે, વિધિ પૂર્ણ સમયે અને યજ્ઞમંત્રોમાં અધ્યયન માન્ય છે. અષ્ટકા દિવસે કે ભારે પવન હોય ત્યારે પણ અધ્યયન કરી શકાય છે. અન્ય ધર્મશાસ્ત્રોમાં, તહેવારના દિવસે આવા નિયમો લાગુ પડતા નથી. બ્રહ્માએ પૂર્વે શુદ્ધ ચિત્તવાળા ઋષિઓને આ નિયમો જણાવ્યા હતા. જે વેદથી વિમુખ અને મોહગ્રસ્ત છે, આવા વ્યક્તિ સાથે દ્વિજોએ કદી સંવાદ ન કરવો. જે ફક્ત પઠન પર અટકી જાય છે, તે ગાયમાં泥માં ફસાઈ જાય છે તેવી રીતે અધોગતિ પામે છે. અર્થ જાણે છતાં, જો તે શૂદ્ર સમાન વર્તે, તો પણ તે પાત્રતા પ્રાપ્ત કરતો નથી.