કૂર્મપુરાણમ્

ઇક્ષ્વાકુ, નભાગ, ધૃષ્ટ અને શર્યાતિ—આ મહાન વંશજોએ ઈન્દ્ર જેવી શક્તિ ધરાવી હતી. પ્રષધ્ર પણ તેજસ્વી અને પરાક્રમી હતા. આ બધા મહાન પાત્રોનું વર્ણન થાય છે. આ દરમિયાન, તે સ્ત્રી બુધના ઘર ગઇ અને ચંદ્રપુત્ર બુધ સાથે સંયોગ મેળવી. એવું કહેવામાં આવે છે કે બુધ પિતૃઓને તૃપ્ત કરનાર કહેવાય છે. ઈલા નામની સ્ત્રીએ ત્રણ પુત્રોની પ્રાપ્તિ કરી અને ફરીથી સ્ત્રી સ્વરૂપમાં આવી. આ બધા, જેની ખ્યાતિ અનન્ય હતી, કમલજાત બ્રહ્માજી પાસે ગયા. શતપુત્રોમાંથી, સૌથી મોટો અને વધુમાં વધુ પંદર પુત્રો તેમના વંશજ થયા. સુયોધનથી પ્રથુ જન્મ્યા, અને પ્રથુથી વિશ્વક. યુવનાશ્વ, જે મહાપ્રભાવી હતા, ગોકર્ણ પહોંચ્યા અને ત્યાં પુછ્યું—કઈ રીતે ધર્મનિષ્ઠ પુત્રની પ્રાપ્તિ થાય? તેમને ઉત્તર મળ્યો કે જે અનાદિ-અનંત દેવની ભક્તિ કરે છે, તે પુત્રપ્રાપ્તિ પામે છે. જે પ્રાચીન કૃષ્ણ ભગવાનની પૂજા કરે છે, તેને ઉત્તમ પુત્ર મળે છે. જે ઋષીકેશની ભક્તિ કરે છે, તેને પણ ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર મળે છે. જે મહાયોગી, શાશ્વત વાસુદેવની આરાધના કરે છે—જેમણે ગૌડ દેશમાં શ્રીમદ્ શ્રાવસ્તી નગરીની સ્થાપના કરી—તે ધુંધુ નામના મહાદૈત્યને સંહાર કરીને ધુંધુમારની ઉપાધિ પ્રાપ્ત કરે છે. ડૃઢાશ્વ, દંડાશ્વ અને કપિલાશ્વ પણ વિખ્યાત હતા. હર્યશ્વનો પુત્ર નિકુંભ હતો અને નિકુંભથી સંહતાશ્વક પેદા થયા. રણાશ્વના પુત્ર યુવનાશ્વ યુદ્ધમાં ઈન્દ્ર સમાન શક્તિશાળી હતા. માન્ધાતૃ, જે મહાપંડિત અને શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ હતા, અને મુચુકુન્દ, જે પુણ્યશીલ આત્મા હતા—બન્ને યુદ્ધમાં ઈન્દ્ર સમાન હતા. યુવનાશ્વનો પુત્ર હરિત હતો અને હરિતનો પુત્ર હારિત થયો. નર્મદામાં સંભૂતિ જન્મ્યા, જે હારિતના પુત્ર હતા. અનરણ્યનો પુત્ર બૃહદશ્વ હતો અને બૃહદશ્વનો પુત્ર હર્યશ્વ. હર્યશ્વે દેવકૃપાથી ધર્મનિષ્ઠ અને સૂર્યભક્ત પુત્રની પ્રાપ્તિ કરી. તેને ત્રિધન્વન નામનો અનન્ય પુત્ર મળ્યો, જે શત્રુજયી હતો. તે અધ્યયનપ્રેમી, દાનશીલ, ક્ષમાશીલ અને ધર્મમાં સ્થિત હતો. વસિષ્ઠ, કશ્યપ અને ઈન્દ્ર સહિતના દેવતાઓએ યથાવિધી યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેમણે વસિષ્ઠ અને અન્ય મુખ્ય બ્રાહ્મણોનું પૂજન કર્યું. અહીં પ્રશ્ન ઊઠે છે—યજ્ઞ, તપ કે સંન્યાસમાંથી શ્રેષ્ઠ શું છે? જે વ્યક્તિ યજ્ઞ દ્વારા યજ્ઞપતિ ભગવાનની આરાધના કરે છે, પછી તેને વનવાસી જીવન અપનાવવું જોઈએ. શ્રેષ્ઠ દેવતાઓની આરાધના યજ્ઞથી કરીને પછી યોગ્ય રીતે સંન્યાસ ગ્રહણ કરવો જોઈએ. હજારો કિરણો ધરાવનારા ભગવાનની તપસ્યા દ્વારા આરાધના કરવાથી મુક્તિ મળે છે. જે બીજથી ભગવાનની તપસ્યા દ્વારા આરાધના થાય છે—તે જ મુખ્ય છે. રુદ્રની આરાધના કઠોર તપસ્યા દ્વારા થાય છે, અન્ય યજ્ઞથી નહીં. તપસ્યાના સ્વામી, સર્વદેવરૂપ ભગવાન, તપસ્યા દ્વારા આરાધ્ય છે. મહાન તપસ્યા દ્વારા એ મહાદેવ પૂજાય છે. એ શાશ્વત દેવાધિદેવ, તપસ્યા વડે આરાધ્ય છે. શ્રેષ્ઠ મહાયોગી તપસ્યાથી પ્રસન્ન થાય છે. શાસ્ત્રોમાં તપસ્યા વિના કોઈ ધર્મ દેખાતો નથી.