సాత్త్వికా రాజసాశ్చైవ తామసా యే చ కేచన । భావాః కాలాత్మకాః సర్వే ప్రవర్తన్తే హి జన్తుషు ॥ ౨,౨.
సాత్విక, రాజస, తామస — ఏ స్వభావమైనా, ఇవన్నీ కాల స్వభావంతోనే ప్రాణుల్లో కలుగుతాయి.
ఆదిత్యశ్చన్ద్రమాః శమ్భురాపో వాయుః శతక్రతుః । అగ్నిః ఖం పృథివీ మిత్ర ఓషధ్యో వసవస్తథా ॥ ౨,౨.
సూర్యుడు, చంద్రుడు, శివుడు, నీళ్లు, గాలి, ఇంద్రుడు, అగ్ని, ఆకాశం, భూమి, మిత్రుడు, ఔషధాలు, వసువులు —
సరితః సాగరాశ్చైవ భావాభావౌ చ సర్పహన్ । సర్వే కాలేన సృజ్యన్తే సంక్షిప్యన్తే యథా పునః ॥ ౨,౨.
నదులు, సముద్రాలు, ఉనికీ, లేనిదీ, సర్పరాజు — ఇవన్నీ కాలం చేత సృష్టించబడి, మళ్లీ అదే కాలం చేత లయమవుతాయి.
కాలేన సంహ్రియన్తే చ నృనం మృత్యావుపస్థితే । దైవయోగాత్త్దా వ్యాధిః కశ్చిదుత్పద్యతే ఖగ ॥ ౨,౨.
మరణం సమీపించినప్పుడు, కాలం చేత మనుషులందరూ లయమవుతారు. దైవయోగం వల్ల ఎవరికైనా వ్యాధి కలుగుతుంది, పక్షీరాజా!
వైకల్యమిన్ద్రియాణాం చ బలౌ జోరంహసాం భవేత్ । యుగపద్వశ్చికకోటిశూకదంశో భవేద్యది ॥ ౨,౨.
బలమైన జ్వరం వల్ల ఇంద్రియాలు బలహీనమవుతాయి, శక్తి తగ్గిపోతుంది. ఒక్కసారిగా అనేక విషచిలుకలు, సూదులతో కొట్టినట్లయితే
తదానుమీయతే తేన పీడా మృత్యుభవా ఖగ । తతః క్షణేన చైతన్యే వికలే జడతాం గతే ॥ ౨,౨.
అలాంటి బాధ వల్ల మరణం సమీపించిందని అర్థమవుతుంది, పక్షీరాజా! వెంటనే చైతన్యం తగ్గి, మూర్ఛ వస్తుంది.
ప్రిచాల్యన్తే తతః ప్రాణా యామ్యైర్నికటవర్తిభిః । బీభత్సం తు తదా రూపం ప్రాణైః కణ్ఠగతైర్భవేత్ ॥ ౨,౨.
అప్పుడు యమదూతలు దగ్గర ఉండి ప్రాణాలను కదిలిస్తారు. ప్రాణాలు గొంతులోకి చేరినప్పుడు ఆ రూపం భయంకరంగా మారుతుంది.
ఫేముద్గిరతే సోఽథ ముఖం లాలాకులం భవేత్ । అఙ్గుష్ఠమాత్రపురుషో హాహా కుర్వంస్తతస్తనోః ॥ ౨,౨.
అప్పుడు అతడు నోటితో నురుగు ఉమ్మేస్తాడు, నోట్లో లాలాజలం నిండిపోతుంది. అంగుళ పరిమాణంలో ఉన్న ప్రాణి 'హా హా' అని అరుస్తూ శరీరం నుంచి బయటకు వస్తుంది.
తదైవ నీయతే ద్వతైర్యామ్యైర్వోక్షన్స్వకం గృహమ్ । భూయ ఏవ హితే తాత మృత్యుకాలదశామిమామ్ ॥ ౨,౨.
అప్పుడే యమదూతలు ఇద్దరూ అతడిని తన ఇంటిని తలుచుకుంటూ ఏడుస్తూ తీసుకెళ్తారు. తాత! మరణ సమయంలో జరిగే ఈ స్థితిని మళ్లీ వివరంగా చెబుతాను.
అష్మా ప్రకుపితః కాయే తీవ్రవాయుసమీరితః । భినత్తి మర్మస్థానాని దీప్యమానో నిరిన్ధనః ॥ ౨,౨.
శరీరంలో ఉప్పిరి గాలి బలంగా ఊదినట్లు, రాయి లాంటి బాధ కలుగుతుంది. అది మర్మస్థలాలను పగలగొడుతూ, ఇంధనం లేకుండా మంటలా మండుతుంది.
ఉదానో నామ పవనస్తతశ్చోర్ధ్వం ప్రవర్తతే । భక్తానామబుభుక్షాణామధోగతినిరోధకృత్ ॥ ౨,౨.
ఉదానము అనే వాయువు ఆ తరువాత పైకి కదులుతుంది. భక్తులు ఆకలితో ఉండగా, అది క్రిందికి పోయే మార్గాన్ని అడ్డుకుంటుంది.
యైర్నానృతాని చోక్తాని ప్రీతిభేదః కృతో న చ । ఆస్తికః శ్రద్దధానశ్చ స సుఖం మృత్యుమృచ్ఛతి ॥ ౨,౨.
ఎవరూ అబద్ధాలు చెప్పక, కలహం కలిగించక, విశ్వాసంతో, నమ్మకంగా ఉంటారో వారు సుఖంగా మరణాన్ని పొందుతారు.
యో న కామాన్న సంరంభాన్న ద్వేషాద్ధర్మముత్సృజేత్ । యథోక్తకారీ సౌమ్యశ్చ స సుఖం మృత్యుమృచ్ఛతి ॥ ౨,౨.
ఎవడు కోరిక, కోపం, ద్వేషం వల్ల ధర్మాన్ని వదలడు, చెప్పినట్లు నడుచుకుని, మృదువుగా ఉంటాడో, అతడు సుఖంగా మరణాన్ని పొందుతాడు.
మోహజ్ఞానప్రదాతారః ప్రాప్నువన్తి మహత్తమః । కూటసాక్షీ మృషావాదీ యే చ విశ్వాసఘాతకాః ॥ ౨,౨.
మోహంతో తప్పుడు జ్ఞానం చెప్పేవారు, అబద్ధ సాక్షులు, అబద్ధాలు మాట్లాడేవారు, నమ్మకాన్ని ద్రోహించేవారు—all వారు ఘోరమైన చీకటిలో పడతారు.
తే మోహం మృత్యుమృచ్ఛన్తి తథా యే వేదనిన్దకాః । విభీషకాః పూతిగన్ధా యష్టిముద్గరపాణయః ॥ ౨,౨.
వారు మోహంలో మరణాన్ని పొందుతారు. అలాగే వేదాలను నిందించేవారు, భయపెట్టేవారు, దుర్గంధం వెదజల్లేవారు, కర్రలు లేదా గొడ్డళ్లను పట్టుకునేవారు కూడా అలాగే అవుతారు.
ఆగచ్ఛన్తి దురాత్మానో యమస్య పురుషాస్తదా । ప్రాప్తే త్వీదృక్పథే ఘోరే జాయతే తస్య వేపథుః ॥ ౨,౨.
ఆ సమయంలో దుష్టాత్ములు, యముని సేవకులు అక్కడికి వస్తారు. అలాంటి భయంకరమైన మార్గానికి చేరుకున్నప్పుడు అతనికి వణుకు పుడుతుంది.
క్రన్దత్యవిరతం సోఽపి పితృమాతృసుతానపి । సాస్య వాగస్ఫుటా యత్నేనైకవర్ణా విభాసతే ॥ ౨,౨.
అతడు ఆపకుండా ఏడుస్తూ, తండ్రి, తల్లి, పిల్లలను కూడా పిలుస్తాడు. అతని మాటలు కష్టంగా, ఒక్క అక్షరంగా మాత్రమే స్పష్టంగా వినిపిస్తాయి.
దృష్టిర్వై భ్రామ్యతే త్రాసాచ్ఛ్వాసాచ్ఛుష్యతి చాననమ్ । స తతో వేదనావిష్టస్తచ్ఛరీరం విముఞ్చతి ॥ ౨,౨.
భయంతో చూపు తిరుగుతుంది, ఊపిరి కారణంగా నోరు ఎండిపోతుంది. ఆ తరువాత బాధతో అతడు ఆ శరీరాన్ని వదిలిపెడతాడు.
అస్పృశ్యం కుత్సనీయం చ తత్క్షణాదేవ జాయతే । ఉక్తం మృత్యోః స్వరూపం తు ప్రసఙ్గాదన్యదప్యథ ॥ ౨,౨.
ఆ శరీరం వెంటనే తాకలేనిది, అసహ్యంగా మారిపోతుంది. మరణ స్వరూపం ఇలా చెప్పబడింది; ఇప్పుడు ఇంకొక విషయం వివరించబడుతుంది.
వైచిత్ర్యస్యోత్తరం ప్రశ్రే ద్వితీయస్య వదామి తే । కర్మణాం ప్రాక్తనానాం తు తదసత్త్వేనం భదేతః ॥ ౨,౨.
విభిన్నత గురించి నీ రెండవ ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పబోతున్నాను. గత కర్మలున్నా లేకున్నా, అది జరుగుతుంది, ఓ భాగ్యవంతుడా.
భవేద్భోగస్య వైచిత్ర్యం భ్రామ్యతాం ప్రాణినామిహ । దేవత్వమసురత్వం చ యక్షత్వాదిసుఖప్రదమ్ ॥ ౨,౨.
ఈ లోకంలో జీవులు తిరుగుతూ అనుభవంలో విభిన్నతను పొందుతారు. దేవత, అసురుడు, యక్షుడు అవడం ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
మానుషత్వం పశుత్వం చ పక్షిత్వాద్యతిదుః ఖదమ్ । కర్మణాం తారతమ్యేన భవతీహ ఖగేశ్వర ॥ ౨,౨.
మనిషి, జంతువు, పక్షి అవడం చాలా బాధను ఇస్తుంది. కర్మల తేడా వల్ల ఇది జరుగుతుంది, ఓ పక్షిరాజా.
అత్ర తే కీర్తయిష్యామి విపాకం కర్మణామహమ్ । వైచిత్ర్యస్య స్పుటత్వాయయైర్జోవః సంసరత్యయమ్ ॥ ౨,౨.
ఇక్కడ నేను కర్మ ఫలితాన్ని వివరించబోతున్నాను. దాని ద్వారా ఈ జీవుడు ఎలా సంచరిస్తాడో, విభిన్నత స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
మహాపాతకజాన్ఘోరాన్నరకాన్ప్రాప్య దారుణాన్ । కర్మక్షయాత్ప్రజాయన్తే మహాపాతకినః క్షితౌ ॥ ౨,౨.
భయంకరమైన పాపాల వల్ల దారుణమైన నరకాలను చేరినవారు, కర్మలు తీరిన తరువాత, భూమిపై జన్మిస్తారు.
జాయన్తే లక్షణైర్యైస్తుతాని మే శృణు సత్తమ । మృగాశ్వసూకరోష్ట్రాణాం బ్రహ్మహా యోనిమృచ్ఛతి ॥ ౨,౨.
వారు ఎలాంటి లక్షణాలతో పుడతారో నేను చెప్పినవాటిని విను, ఓ ఉత్తముడా. బ్రాహ్మణ హంతకుడు జింక, గుర్రం, పంది, ఒంటె వంటి జన్మను పొందుతాడు.
కృమికీటపతఙ్గత్వం స్వర్ణహారీ సమాప్నుయాత్ । తృణగుల్మతాత్వం చ క్రమశో గురుతల్పగః ॥ ౨,౨.
బంగారం దొంగిలించినవాడు పురుగు, కీటకం, ఎగిరే జీవిగా అవుతాడు. గురువు భార్యను అపహరించినవాడు క్రమంగా గడ్డి లేదా పొదగా జన్మిస్తాడు.
బ్రహ్మహా క్షయరోగీ స్యాత్సురాపః శ్యావదన్తకః । హేమహారీ తు కునఖీ దుశ్చర్మా గురుతల్పగః ॥ ౨,౨.
బ్రాహ్మణ హంతకుడు క్షయవ్యాధితో బాధపడతాడు. మద్యం తాగినవాడికి నల్లని పళ్ళు ఉంటాయి. బంగారం దొంగతనం చేసినవాడికి చెడ్డ గోళ్లు, చెడ్డ చర్మం కలుగుతాయి. గురువు భార్యను అపహరించినవాడికీ అదే విధంగా అవుతుంది.
యో యేన సంవసత్యేషాం స తల్లిఙ్గోఽభిజాయతే । సంవత్సరేణ పతతి పతితేన సహాచరన్ ॥ ౨,౨.
ఇవాళ్లలో ఎవరి తోడుగా ఉంటాడో, అతడికి కూడా అలాంటి లక్షణాలు కలుగుతాయి. ఏడాది లోపే, పతితుడితో కలిసి అతడూ పడిపోతాడు.
సంలాపస్పర్శనిః శ్వాససహయానాశనాసనాత్ । యాజనాధ్యాపనాద్యౌనాత్పాపం సంక్రమతే నృణామ్ ॥ ౨,౨.
మాట్లాడటం, తాకడం, కలిసే ఊపిరి పీల్చటం, ఒకే భోజనం చేయటం, పానీయాలు పంచుకోవటం, పూజలు చేయటం, బోధించటం, కామ సంబంధం — ఇవి అన్నీ ద్వారా పాపం మనుషులకు అంటుకుంటుంది.
గత్వా దారాన్పరేషాఞ్చ బ్రహ్మస్వమపహృత్య చ । అరణ్యే నిర్జనే దేశే జాయతే బ్రహ్మరాక్షసః ॥ ౨,౨.
ఇతరుల భార్యను దగ్గరగా వెళ్ళినవాడు లేదా బ్రాహ్మణుల సొత్తు దోచినవాడు, అడవిలో ఒంటరిగా బ్రహ్మరాక్షసుడిగా పుడతాడు.