మనస్తన్మయతాం యాతి సమాధిస్థః స కీర్తితః । చిత్తస్య స్థిరతా భ్రాన్తిర్దైర్మనస్యం ప్రమాదతా ॥ ౧,౨౩౫.
మనస్సు ఆ పరమార్థంలో లీనమైతే, ఆ స్థితిని సమాధి అంటారు. మనస్సు స్థిరంగా ఉండటం, గందరగోళం, నిరాశ, అలసత్వం — ఇవన్నీ మనస్సు లక్షణాలే.
యోగినాం కథితా దోషా యోగవిఘ్నప్రవర్తకాః । స్థిత్యర్థం మనసః సర్వం స్థూలరూపం విచిన్తయేత్ ॥ ౧,౨౩౫.
యోగులకు చెప్పిన లోపాలు యోగాన్ని అడ్డుకునే అడ్డంకులు. మనస్సు స్థిరంగా ఉండేందుకు, ప్రతి ద్రవ్యాన్ని స్పష్టంగా ఆలోచించాలి.
తద్వ్రతం నిశ్చలీభూతం సూయ్యస్థం స్థిరతాం వ్రజేత్ । న వినా పరమాత్మానం కిఞ్చిజ్జగతి విద్యతే ॥ ౧,౨౩౫.
ఆ నియమం దృఢంగా, ఎలాంటి కదలిక లేకుండా, సూర్యునిలో స్థిరపడితే స్థిరతను పొందుతుంది. పరమాత్మను తప్ప ఈ లోకంలో మరొకటి లేదు.
విశ్వరూపం తమేవైకమితి జ్ఞాత్వా విముఞ్చతి । ఓఙ్కారం పరమం బ్రహ్మ ధ్యాయేదబ్జస్థితం విభుమ్ ॥ ౧,౨౩౫.
ఈ జగత్తు అంతా ఒకే పరమాత్మ రూపమే అని తెలుసుకుని, మనిషి మమకారాన్ని వదులుతాడు. ఓంకారాన్ని, పరబ్రహ్మను, పద్మంపై కూర్చున్న పరిపూర్ణుడిని ధ్యానించాలి.
క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞరహితం జపేన్మాత్రాత్రయాన్వితమ్ । హృది సఞ్చిన్తయేత్పూర్వం ప్రధానం తస్య చోపరి ॥ ౧,౨౩౫.
క్షేత్రం, క్షేత్రజ్ఞుడి లేని, మూడు మోతాదులతో కూడిన ఓంకారాన్ని జపించాలి. ముందుగా హృదయంలో ప్రధాన తత్త్వాన్ని, దాని పై భాగాన్ని మనస్సులో ఆలోచించాలి.
తమో రజస్తథా సత్త్వం మణ్డలత్రితయం క్రమాత్ । కృష్ణరక్తసితం తస్మిన్పురుషం జీవసంజ్ఞితమ్ ॥ ౧,౨౩౫.
అంధకారం, రజోగుణం, సత్త్వగుణం — ఇవి వరుసగా నలుపు, ఎరుపు, తెలుపు రంగుల మూడు వలయాలు. వాటిలో జీవాత్మగా పిలవబడే పురుషుడు ఉంటాడు.
తస్యోపరి గుణైశ్వర్యమష్టపత్రం సరోరుహమ్ । జ్ఞానం తు కర్ణికా తత్ర విజ్ఞానం కేసరాః స్మృతాః ॥ ౧,౨౩౫.
వాటి పైభాగంలో గుణాల మహిమను సూచించే ఎనిమిది దళాల పద్మం ఉంటుంది. అక్కడ జ్ఞానం కర్నిక, వివేచన శక్తి కేశరాలుగా చెప్పబడింది.
వైరాగ్యనాలం తత్కన్దో వైష్ణవో ధర్మ ఉత్తమః । కర్ణికాయాం స్థితం తత్ర జీవవన్నిశ్చలం విభు ॥ ౧,౨౩౫.
వైరాగ్యం ఆ పద్మానికి కాండం, దాని మూలం ఉత్తమమైన వైష్ణవ ధర్మం. ఆ కర్నికలో జీవులా స్థిరంగా, వ్యాపించి ఉండే పరమాత్మ నివసిస్తాడు.
ధ్యాయేదురసి సంయుక్తమోఙ్కారం ముక్తిసాధకమ్ । ధ్యాయన్యది త్యజేత్ప్రాణాన్యాతి బ్రహ్మ స్వసన్నిధిమ్ ॥ ౧,౨౩౫.
హృదయంలో కలిపిన ఓంకారాన్ని, మోక్షాన్ని కలిగించేదిగా ధ్యానించాలి. ధ్యానం చేస్తూ ప్రాణాన్ని విడిచినవాడు, బ్రహ్మంలో తన స్వస్థానాన్ని పొందుతాడు.
హరిం సంస్థాప్య దేహాబ్జే ధ్యాయన్యో గీ చ భక్తిభాక్ । ఆత్మానమాత్మనా కేచిత్పశ్యన్తి ధ్యానచక్షుషః ॥ ౧,౨౩౫.
దేహపద్మంలో హరిని స్థాపించి, యోగి భక్తితో ధ్యానం చేస్తాడు. కొందరు ధ్యానదృష్టితో, ఆత్మను ఆత్మతోనే దర్శిస్తారు.
సాంఖ్యబుద్ధ్యా తథైవాన్యే యోగేనాన్యే తు యోగినః । బ్రహ్మప్రకాశకం జ్ఞానం భవబన్ధవిభేదనమ్ ॥ ౧,౨౩౫.
ఇంకొంతమంది సాంఖ్యబుద్ధితో, మరికొందరు యోగంతో బ్రహ్మాన్ని గ్రహిస్తారు. బ్రహ్మాన్ని వెలిగించే జ్ఞానం, సంసారబంధాన్ని తొలగిస్తుంది.
తత్రైకచిత్తతాయోగో ముక్తిదో నాత్ర సంశయః । జితేన్ద్రియాత్మకరణో జ్ఞానదృప్తో హి యో భవేత్ ॥ ౧,౨౩౫.
అక్కడ ఏకాగ్రతతో చేసే యోగం ముక్తిని ఇస్తుంది — ఇందులో సందేహం లేదు. ఇంద్రియాలను, మనస్సును జయించి, జ్ఞానంలో మునిగిపోయినవాడు ఇలానే అవుతాడు.
స ముక్తః కథ్యతే యోగీ పరమాత్మన్యవస్థితః । ఆసనస్థానవిధయో న యోగస్య ప్రసాధకాః ॥ ౧,౨౩౫.
పరమాత్మలో స్థిరంగా ఉన్న యోగిని ముక్తుడు అంటారు. ఆసనాలు, స్థలాలు యోగానికి మార్గాలు కావు.
విలమ్బజనకాః సర్వే విస్తరాః పరికీర్తితాః । శిశుపాలః సిద్ధిమాప స్మరణాభ్యాసగౌరవాత్ ॥ ౧,౨౩౫.
వివిధ విధానాలు ఆలస్యాన్ని కలిగిస్తాయని చెప్పబడింది. శిశుపాలుడు స్మరణాభ్యాసానికి ప్రాముఖ్యత వల్ల సిద్ధిని పొందాడు.
యోగాభ్యాసం ప్రకుర్వన్తః పస్యన్త్యాత్మానమాత్మనా । సర్వభూతేషు కారుణ్యం విద్వేషం విషయేషు చ ॥ ౧,౨౩౫.
యోగాభ్యాసం చేసే వారు ఆత్మను ఆత్మతోనే దర్శిస్తారు. వారు ప్రతి జీవిపై దయ చూపుతూ, ఇంద్రియవిషయాలపై విరక్తి కలిగి ఉంటారు.
గుప్తశిశ్రోదరాదిశ్చ కుర్వన్యోగీ విముచ్యతే । ఇన్ద్రియైరిన్ద్రియార్థాంస్తు న జానాతి నరో యదా ॥ ౧,౨౩౫.
గుప్తమైన గుహలు, రంధ్రాల్లో యోగి సాధన చేస్తూ ముక్తుడవుతాడు. మనిషి ఇంద్రియాలతో విషయాలను గ్రహించని వేళ.
కాష్ఠవద్బ్రహ్మసంలీనో యోగీ ముక్తస్తదా భవేత్ । సర్వవర్ణాః శ్రియః సర్వాః కృత్వా పాపాని భస్మసాత్ ॥ ౧,౨౩౫.
కట్టెముక్కలా బ్రహ్మంలో లీనమై ఉన్నప్పుడు యోగి ముక్తుడవుతాడు. అన్ని జాతులు, అన్ని ఐశ్వర్యాలు, పాపాలను బూడిద చేసుకున్నవారు.
ధ్యానాగ్నినా చ మేధావీ లభతే పరమాం గతిమ్ । మన్థనాద్దృశ్యతే హ్యగ్నిస్తద్వద్ధ్యానేన వై హరిః ॥ ౧,౨౩౫.
ధ్యానాగ్నితో మేధావి పరమగతిని పొందుతాడు. మంటను మంటించడంవల్ల అగ్ని వెలువడినట్లు, ధ్యానంతో హరిదేవుడు ప్రత్యక్షమవుతాడు.
బ్రహ్మాత్మనోర్యదైకత్వం స యోగశ్చోత్తమోత్తమః । బాహ్యరూపైర్న ముక్తిస్తు చాన్తస్థైః స్యాద్యమాదిభిః ॥ ౧,౨౩౫.
బ్రహ్మ మరియు ఆత్మ ఒకటే అని తెలిసిన యోగమే అత్యున్నతమైనది. బయట కనిపించే రూపాలతో గానీ, లోపల నియమాలు పాటించడం వంటివాటితో గానీ ముక్తి కలగదు.
సాఙ్ఖ్యజ్ఞానేన యోగేన వేదాన్తశ్రవణేన చ । ప్రత్యక్షతాత్మనో యా హి సా ముక్తిరభిధీయతే । అనాత్మన్యాత్మరూపత్వమసతః సత్స్వరూపతా ॥ ౧,౨౩౫.
సాంఖ్య జ్ఞానం, యోగం, వేదాంతం వినడం ద్వారా ఆత్మను ప్రత్యక్షంగా తెలుసుకోవడమే ముక్తి అని చెబుతారు. ఆత్మ కానిదానిలో ఆత్మను, అసత్యంలో సత్యాన్ని తెలుసుకోవడమే అది.
శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౩౬ శ్రీభగవానువాచ । ఆత్మజ్ఞానం ప్రవక్ష్యామి శృణు నారద తత్త్వతః । అద్వైతం సాఙ్ఖ్యమిత్యాహుర్యోగస్తత్రైకచిత్తతా ॥ ౧,౨౩౬.
శ్రీభగవంతుడు ఇలా అన్నాడు: నారదా! నేను నీకు నిజమైన ఆత్మజ్ఞానాన్ని వివరించబోతున్నాను, జాగ్రత్తగా విను. ద్వైతం లేని స్థితిని సాంఖ్యం అంటారు, అందులో మనస్సు ఒక్కటిగా ఉండడమే యోగం.
అద్వైతయోగసమ్పన్నాస్తే ముచ్యన్తేఽతిబన్ధనాత్ । అతీతారబ్ధమాగామి కర్మ నశ్యతి బోధతః ॥ ౧,౨౩౬.
ద్వైతరహిత యోగాన్ని పొందినవారు బలమైన బంధనాలనుండి విముక్తి పొందుతారు. గత, వర్తమాన, భవిష్యత్ కర్మలు జ్ఞానంతో నశిస్తాయి.
సద్విచారకుఠారేణ చ్ఛిన్నసంసారపాదపః । జ్ఞానవైరాగ్యతీర్థేన లభతే వైష్ణవం పదమ్ ॥ ౧,౨౩౬.
నిజమైన విచారణ అనే గొడ్డలితో సంసార వృక్షాన్ని నరికిపారేస్తారు. జ్ఞానం, వైరాగ్యం అనే పవిత్రతీర్థాలతో విష్ణుపదాన్ని పొందుతారు.
జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తం చ మాయా త్రిపురముచ్యతే । అత్రైవాన్తర్గతం సర్వం శాశ్వతే నాద్వయే పదే ॥ ౧,౨౩౬.
జాగ్రత్త, స్వప్నం, సుషుప్తి అనే మూడు స్థితులను మాయ అనే మూడు పురాలు అంటారు. ఇవన్నీ శాశ్వతమైన, ద్వైతం లేని స్థితిలోనే కలిసిపోతాయి.
నామరూపక్రియాహీనం సర్వం తత్పరమం పదమ్ । జగత్కృత్వేశ్వరోఽనన్తం స్వయమత్ర ప్రవిష్టవాన్ ॥ ౧,౨౩౬.
పేరు, రూపం, క్రియ లేని స్థితి అదే పరమ పదం. జగత్తును సృష్టించిన అనంతుడైన ఈశ్వరుడు తానే అందులో ప్రవేశించాడు.
వేదాహమేతం పురుషం చిద్రూపం తమసః పరమ్ । సోఽహమస్మీతి మోక్షాయ నాన్యః పన్థా విముక్తయే ॥ ౧,౨౩౬.
నేను ఆ పురుషుడిని తెలుసుకున్నాను, ఆయన చైతన్య స్వరూపుడు, అంధకారానికి అతీతుడు. 'నేనే ఆయనే' అని తెలుసుకుంటే ముక్తి కలుగుతుంది; విముక్తికి వేరే మార్గం లేదు.
శ్రవణం మననం ధ్యానం జ్ఞానానాం చైవ సాధనమ్ । యజ్ఞదానతపస్తీర్థవేదైర్ముక్తిర్న లభ్యతే ॥ ౧,౨౩౬.
వినడం, మననం, ధ్యానం, జ్ఞాన సాధన—ఇవి ముక్తికి మార్గాలు. యజ్ఞాలు, దానం, తపస్సు, తీర్థయాత్రలు, వేదాలు ఇవన్నీ ముక్తిని ఇవ్వవు.
త్యాగేన కేనచిద్ధ్యానపూజాకర్మాదిభిర్యథా । ద్వివిధం వేదవచనం కురు కర్మ త్యజేతి చ ॥ ౧,౨౩౬.
ఏదైనా త్యాగం ద్వారా, లేదా ధ్యానం, పూజ, కర్మల ద్వారా—వేదం రెండు విధాలుగా చెబుతుంది: 'కర్మ చేయు', 'కర్మను వదిలిపెట్టు' అని.
యజ్ఞాదయో విముక్తానాం నిష్కామానాం విముక్తయే । అన్తః కరణశుద్ధ్యర్థమూచురేవాత్ర కేచన ॥ ౧,౨౩౬.
యజ్ఞాదులు, ముక్తి పొందిన, కోరికలు లేని వారికి, కొందరు అంటారు, మనస్సు శుద్ధికోసం మాత్రమే అవి చేయాలని.
ఏకేన జన్మనా జ్ఞానన్ముక్తిర్న ద్వైతభావినామ్ । యోగభ్రష్టాః కుయోగాశ్చ విప్రా యోగికులోద్భవాః ॥ ౧,౨౩౬.
జ్ఞానంతో ముక్తి ఒక్క జన్మలోనే లభిస్తుంది, ద్వైతాన్ని చూస్తున్నవారికి కాదు. యోగంలో విఫలమైనవారు, తప్పుగా యోగం చేసే వారు, యోగికుల కుటుంబంలో జన్మించిన బ్రాహ్మణులకూ కాదు.