గరుడపురాణమ్

ఆర్షభం తజరాః పాదే తృతీయేఽన్యచ్చ పూర్వవత్ । పూర్వవత్ప్రథమం శేషే తజ్రాః శుద్ధవిరాడ్భవేత్ ॥ ౧,౨౧౧.

'ఆర్షభ' ఛందస్సులో పాదంలో 'తజరా'లు ఉంటాయి; మూడవ పాదంలో కూడా ముందులానే. మిగతా పాదాల్లో మొదటిది ముందులానే; 'తజరా'ను 'శుద్ధవిరాట్' అంటారు.

(ఇత్యుపస్థితప్రచుపితప్రకరణమ్) । విషమాక్షరపాదం వా పఞ్చషట్కాది యావకమ్ । ఛన్దోఽత్ర నోక్తా గాథేతి దశధర్ంమాదివద్భవేత్ ॥ ౧,౨౧౧.

(ఇదే 'ఉపస్థిత', 'ప్రచుపిత' విభాగానికి ముగింపు.) ఐదు లేదా ఆరువంటి అక్షరాలున్న అసమమైన పాదాన్ని ఇక్కడ ఛందస్సు అని పిలవరు; అది 'దశధర్మా' మొదలైనవి గాథా రూపంలో ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౨ సూత ఉవాచ । ప్రస్తార ఆద్యగోఽథో లః పరతుల్యోఽథ పూర్వగః । నష్టమధ్యే సమేంఽకే లః సమేఽర్ధే విషమే గురుః ॥ ౧,౨౧౨.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: 'ప్రస్తార'లో మొదట 'గో', తర్వాత 'ల', తర్వాత 'పరతుల్య', తర్వాత 'పూర్వగ'. మధ్య భాగం కనపడకపోతే, సమసంఖ్యలో 'ల', సమంగా అర్థంలో, అసమంలో 'గురు' అని పరిగణించాలి.

ప్రతిలోమగుణం లాద్యం ద్విరుద్దిష్టక ఏకనుత్ ॥ ౧,౨౧౨.

విపరీత క్రమాన్ని 'ప్రతిలోమగుణ' అంటారు; అది 'ల'తో మొదలై, రెండుసార్లు చెప్పి, 'ఏక'తో ముగుస్తుంది.

సంఖ్యా ద్విరర్ధే రూపే తు శూన్యం శూన్యే ద్విరీరితమ్ । తావదర్ధే తద్గుణితం ద్విర్ద్వ్యూనన్తు తదన్తతః ॥ ౧,౨౧౨.

సంఖ్యను అర్థంలో తీసుకుంటే అది రూపం లాంటిది; శూన్యంలో రెండుసార్లు చెప్పాలి. అర్థంలో ఎంత ఉంటే అంతను గుణించాలి; చివర్లో రెండుసార్లు తీసి మిగిలినదాన్ని తీసుకోవాలి.

పరే పూర్ణం పరే పూర్ణం మేరుః ప్రస్తారతో భవేత్ ॥ ౧,౨౧౨.

ఇటు పూర్ణం, అటు పూర్ణం; మేరు పర్వతాన్ని పరచినట్లుగా విస్తరించి ఉంటుంది.

లగసంఖ్యా వృత్తసంఖ్యా చాద్యాఙ్గులమథోర్ధ్వతః । సంఖ్యైవ ద్విగుణైకోనాచ్ఛన్దః సారోఽయమీరితః ॥ ౧,౨౧౨.

చిన్నదిగా, వృత్తంగా ఉన్నదిగా లెక్కించి, మొదట వేలుతో కొలిచి, తరువాత పైకి లెక్కించాలి; అదే లెక్కను రెండింతలు చేసి, ఒక్కటిగా చేసేది ఛందస్సు యొక్క సారం అని చెప్పారు.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౩ సూత ఉవాచ । హరేః శ్రుత్వాబ్రవీద్బ్రహ్మా యథా వ్యాసాయ శౌనక । బ్రాహ్మణాదిసమాచారం సర్వదం తే తథా వదే ॥ ౧,౨౧౩.

సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: హరివిషయాన్ని విని, బ్రహ్మదేవుడు యథావిధిగా వ్యాసుడికి, శౌనకునికి చెప్పినట్లు, బ్రాహ్మణాదుల ఆచారాన్ని నేను మీకు యథాతథంగా చెబుతాను.

శ్రుతిస్మృతీ తు విజ్ఞాయ శ్రౌతం కర్మ సమాచరేత్ । శ్రౌతం కర్మ న చేదుక్తం తదా స్మార్తం సమాచరేత్ ॥ ౧,౨౧౩.

వేదాలు, స్మృతులు తెలుసుకుని, వేదవిధిగా కర్మలు చేయాలి; వేదవిధి చెప్పబడకపోతే, స్మార్తకర్మను చేయాలి.

తత్రాప్యశక్తః కరణే సదాచారం చరేద్వుధః । శ్రుతిస్మృతీ హ విప్రాణాం లోచనే కర్మదర్శనే ॥ ౧,౨౧౩.

అక్కడ కూడా చేయలేని స్థితిలో ఉన్నవాడు, మంచి ఆచారాన్ని పాటించాలి; వేదాలు, స్మృతులు బ్రాహ్మణులకు కర్మలను తెలుసుకునే కళ్లవంటివి.

శ్రుత్యుక్తః పరమో ధర్మః స్మృతిశాస్త్రగతోఽపరః । సిష్టాచారేణ సంప్రాప్తస్త్రయో ధర్మాః సనాతనాః ॥ ౧,౨౧౩.

వేదాలలో చెప్పినది పరమధర్మం, స్మృతిశాస్త్రాలలో ఉన్నది మరొకటి; శిష్టుల ఆచారంలో దొరికేది మూడవది — ఈ మూడు ధర్మాలు శాశ్వతమైనవే.

సత్యం దానం దయాలోభో విద్యేజ్యా పూజనం దమః । అష్టౌ తాని పవిత్రాణి శిష్టాచారస్య లక్షణమ్ ॥ ౧,౨౧౩.

సత్యం, దానం, దయ, లోభం లేకపోవడం, విద్య, పూజ, దమనం — ఇవి ఎనిమిది పవిత్ర లక్షణాలు, శిష్టాచారానికి గుర్తులు.

తేజోమయాని పూర్వేషాం శరీరాణీన్ద్రియాణి చ । న లిప్యతే పాతకేన పద్మపత్రమివామ్భసా ॥ ౧,౨౧౩.

పూర్వకాలంలో ఉన్నవారి శరీరాలు, ఇంద్రియాలు తేజస్సుతో నిండినవే; అవి పాపానికి అంటుకోవు, నీటిలోని కమలదళంలా ఉంటాయి.

నివాసముఖ్యా వర్ణానాం ధర్మాచారాః ప్రకీర్తితాః । సత్యం యజ్ఞస్తపో దానమేతద్ధర్మస్య లక్షణమ్ ॥ ౧,౨౧౩.

వర్ణాల ప్రధాన నివాసాలు ధర్మాలు, ఆచారాలే అని చెప్పారు; సత్యం, యజ్ఞం, తపస్సు, దానం — ఇవే ధర్మానికి లక్షణాలు.

అదత్తస్యానుపాదానం దానమధ్యయనం జపః । విద్యా విత్తం తపః శౌచం కులే జన్మ త్వరోగితా ॥ ౧,౨౧౩.

ఇతరులది అనధికారంగా తీసుకోకపోవడం, దానం చేయడం, అధ్యయనం, జపం; విద్య, ధనం, తపస్సు, శౌచం, మంచి వంశంలో జన్మ, ఆరోగ్యంగా ఉండడం.

సంసారోచ్ఛిత్తిహేతుశ్చ ధర్మాదేవ ప్రవర్తతే । ధర్మాత్సుఖం చ జ్ఞానం చ జ్ఞానాన్మోక్షోఽధిగమ్యతే ॥ ౧,౨౧౩.

సంసారాన్ని ముగించే కారణం ధర్మం వల్లే కలుగుతుంది; ధర్మం వల్ల సుఖం, జ్ఞానం కలుగుతాయి, జ్ఞానం ద్వారా మోక్షం సిద్ధిస్తుంది.

ఇజ్యాధ్యయనదానాని యథాశాస్త్రం సనాతనః । బ్రహ్మక్షత్త్రియవైశ్యానాం సామాన్యో ధర్మ ఉచ్యతే ॥ ౧,౨౧౩.

యజ్ఞం, అధ్యయనం, దానం — ఇవన్నీ శాస్త్రప్రకారం బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులకు శాశ్వతమైన సాధారణ ధర్మంగా చెప్పబడింది.

యాజనాధ్యయనే శుద్ధే విశుద్ధాచ్చ ప్రతిగ్రహః । వృత్తిత్రయమిదం ప్రాహుర్మునయః శ్రేష్ఠవర్ణినః ॥ ౧,౨౧౩.

పవిత్రంగా యజ్ఞం చేయడం, పవిత్రంగా అధ్యయనం చేయడం, పవిత్రంగా స్వీకరించడం — ఈ మూడు జీవన మార్గాలను మునులు ఉత్తమ వర్ణులకు చెప్పారు.

శస్త్రేణాజీవనం రాజ్ఞో భూతానాఞ్చాభిరక్షణమ్ । పాశుపాల్యం కృషిః పణ్యం వైశ్యస్యాజీవనం స్మృతమ్ ॥ ౧,౨౧౩.

రాజుకు ఆయుధంతో జీవనం, భూతాలను రక్షించడం; గోపాలనం, వ్యవసాయం, వ్యాపారం — ఇవి వైశ్యుని జీవన మార్గాలు అని గుర్తించారు.

శూద్రస్య ద్విజశుశ్రూషా ద్విజానామనుపూర్వశః । గురౌ వాసోఽగ్నిశుశ్రూషా స్వాధ్యాయో బ్రహ్మచారిణః ॥ ౧,౨౧౩.

శూద్రునికి ద్విజులకు సేవ చేయడం, ద్విజులకు క్రమంగా; గురువుతో నివసించడం, అగ్ని సేవ చేయడం, స్వాధ్యాయం — ఇవి బ్రహ్మచారికి విధులు.

త్రిః స్నాతా స్నాపితా భైక్ష్యం గురౌ ప్రాణాన్తికీ స్థితిః । సమేఖలో జటీ దణ్డీ ముణ్డీ వా గురుసంశ్రయః ॥ ౧,౨౧౩.

మూడు సార్లు స్నానం, ఇతరుల చేత స్నానం చేయించుకోవడం, భిక్షాటనం, గురువుతో జీవితం ముగిసే వరకు ఉండడం; మెట్టు, జటలు, దండం, ముండనం — ఇవన్నీ గురువుని ఆశ్రయించడం.

అగ్నిహోత్రోపచరణం జీవనం చ స్వకర్మభిః । ధర్మదారేషు కల్పేత పర్వవర్జం రతిక్రియాః ॥ ౧,౨౧౩.

అగ్నిహోత్రానికి సేవ చేయడం, తన కర్తవ్యాలతో జీవించటం; ధర్మపత్నితో పర్వదినాలు తప్ప రతి చేయాలి.

దేవపిత్రతితిభ్యశ్చ పూజాదిష్వనుకల్పనమ్ । శ్రుతిస్మృత్యర్థసంస్థానం ధర్మోఽయం గృహమేధినః ॥ ౧,౨౧౩.

దేవతలు, పితృదేవతలు, అతిథులకు పూజ మొదలైనవి చేయడం; వేద, స్మృతి విషయాలను స్థాపించడం — ఇవే గృహస్థుని ధర్మం.

జటిత్వమగ్నిహోత్రత్వం భూశయ్యాజినధారణమ్ । వనే వాసః పయోమూలనీవారఫలవృత్తితా ॥ ౧,౨౧౩.

జటలు వేసుకోవడం, అగ్నిహోత్రం చేయడం, నేలపై నిద్రపోవడం, యజ్ఞోపవీతం ధరించడం, అడవిలో నివసించడం, పాలతో, మూలికలతో, నీటితో, పండ్లతో జీవించడమే వనవాసి ధర్మంలో భాగం.

ప్రతిషిద్ధాన్నివృత్తిశ్చ త్రిః స్నానం వ్రతధారితా । దేవతాతిథిపూజా చ ధర్మోఽయం వనవాసినః ॥ ౧,౨౧౩.

విషయ నిషిద్ధమైన ఆహారాలను తినకుండా ఉండడం, రోజుకు మూడుసార్లు స్నానం చేయడం, వ్రతాలు పాటించడం, దేవతలను మరియు అతిథులను పూజించడం — ఇవే వనవాసి ధర్మం.

సర్వారమ్భపరిత్యాగో భిక్షాన్నం వృక్షమూలతా । నిష్పరిగ్రహతాద్రోహః సమతా సర్వజన్తుషు ॥ ౧,౨౧౩.

ఏ పనికీ ఆసక్తి లేకుండా ఉండడం, భిక్షాటన ఆహారం తినడం, చెట్ల వేరుల దగ్గర నివసించడం, ఏ వస్తువుల పట్ల ఆకాంక్ష లేకపోవడం, ఎవరికీ ద్వేషం లేకుండా ఉండడం, ప్రతి జీవికి సమభావం కలిగి ఉండడం — ఇవన్నీ వనవాసి ధర్మంలో ఉన్నాయి.

ప్రియాప్రియపరిష్వఙ్గేసుఖదుః ఖాధికారితా । సబాహ్యాభ్యన్తరే శౌచం వాగ్యమో ధ్యానచారితా ॥ ౧,౨౧౩.

ఇష్టమైనా, ఇష్టంలేనప్పటికీ సమంగా ఉండడం, సుఖం, దుఃఖం రెండింటినీ సమంగా స్వీకరించడం, బయట, లోపల శుభ్రత పాటించడం, మాటల్లో నియమం, ధ్యానం చేయడం — ఇవన్నీ వనవాసికి అవసరం.

సర్వైద్రియసమాహారో ధారణాధ్యాననిత్యతా । భావసంశుద్ధిరేత్యేష పరివ్రాడ్ధర్మ ఉచ్యతే ॥ ౧,౨౧౩.

ప్రతి ఇంద్రియాన్ని ఒకచోట చేర్చడం, ఎప్పుడూ ధారణ, ధ్యానం చేయడం, మనసు శుద్ధిగా ఉంచడం — ఇవే పరివ్రాజకుని ధర్మంగా చెప్పబడింది.

అహింసా సూనృతా వాణీ సత్యశౌచే క్షమా దయా । వర్ణినాం లిఙ్గినాం చైవ సామాన్యో ధర్మ ఉచ్యతే ॥ ౧,౨౧౩.

హింస చేయకుండా ఉండడం, మృదువుగా మాట్లాడడం, సత్యంగా ఉండడం, శుభ్రత, సహనం, దయ — ఇవన్నీ వర్ణాశ్రమంలో ఉన్నవారికీ, వ్రతధారులకూ ఒకే విధమైన సాధారణ ధర్మంగా చెప్పబడింది.