గరుడపురాణమ్

విపరీతాఖ్యానకం స్యాద్విషమే జస్తజౌ గగౌ । తతౌ జగౌ సమే గః స్యాత్పిఙ్గలేన హ్యుదాహృతమ్ ॥ ౧,౨౧౦.

విపరీతాఖ్యానక ఛందస్సు అసమమైనదైతే 'జస్', 'తజౌ', 'గగౌ'గా ఉంటుంది; సమమైనదైతే 'తతౌ', 'జగౌ'గా ఉంటుంది; 'గ'ను పింగళుడు పేర్కొన్నారు.

పాదేఽథ విషమే చైవ పుష్పితాగ్రా ననౌ రయౌ । సమే నజౌ జరౌ గశ్చ వైతాలీయం వదన్తి హి । వృత్తఞ్చాపరవక్త్రాఖ్యమౌపచ్ఛన్దసికం పరమ్ ॥ ౧,౨౧౦.

పాదంలో, అలాగే అసమమైన ఛందస్సులో 'పుష్పితాగ్రా', 'ననౌ', 'రయౌ' ఉంటాయి; సమమైనదైతే 'నజౌ', 'జరౌ', 'గ' ఉంటాయి — దీనిని 'వైతాలీయ' అంటారు. మరో ఛందస్సు 'అపరవక్త్ర' అని, 'ఔపచ్చందసిక' అని కూడా పిలుస్తారు.

వాఙ్మతీ రజరా యః స్యాదయుగ్మే జరజా రగౌ ॥ ౧,౨౧౦.

'వాంగ్మతీ' అనే ఛందస్సు 'రజరా'గా ఉంటుంది; రెండు పాదాల్లో 'జరజా', 'రగౌ' ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౧ సూత ఉవాచ । ప్రథమోఽష్టాక్షరైః పాదో ద్వితీయో ద్వాదశాక్షరైః । తృతీయః షోడశార్ణైశ్చ వింశద్వర్ణైశ్చతుర్థకః ॥ ౧,౨౧౧.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: మొదటి పాదంలో ఎనిమిది అక్షరాలు, రెండవ పాదంలో పన్నెండు అక్షరాలు, మూడవ పాదంలో పదహారు అక్షరాలు, నాల్గవ పాదంలో ఇరవై అక్షరాలు ఉంటాయి.

ఆపీడః సర్వలః ప్రోక్తః పూర్వపాదాన్తగద్వయః ॥ ౧,౨౧౧.

'ఆపీడ'ను 'సర్వల' అని కూడా అంటారు; ఇది ముందటి రెండు పాదాలతో ముగిసే రెండు పాదాలుగా ఉంటుంది.

ద్వితీయేఽష్టాక్షరైః పాదే కలికా ప్రథమేర్ఽకజే । లవలీ స్యాత్తృతీయేఽథ పూర్వవచ్చాష్ట కాక్షరే । ప్రోక్తా చామృతధారేయం చతురష్టాక్షరే సతి ॥ ౧,౨౧౧.

రెండవ పాదంలో ఎనిమిది అక్షరాలుంటే 'కలికా', మొదటిది 'అర్కజ', మూడవది 'లవలీ', అలాగే ఎనిమిది అక్షరాలుంటే 'అమృతధారా' అని పిలుస్తారు.

(ఇతి పదచతురూర్ధ్వప్రకరణమ్) । సజౌ సలౌ చ ప్రథమే నసజా గో ద్వితీయకే । తృతీయే భనభా గశ్చ చతుర్థే సజసా జగౌ ॥ ౧,౨౧౧.

(ఇదే నాలుగు పాదాల ఛందస్సుల విభాగానికి ముగింపు.) మొదటిది 'సజౌ', 'సలౌ', రెండవది 'నసజా', 'గో', మూడవది 'భనభా', 'గ', నాల్గవది 'సజసా', 'జగౌ'గా ఉంటాయి.

పూర్వవత్స్యాత్సౌరభకం తృతీయేఽఘ్రౌ రనౌ భగౌ । లలితఞ్చాద్గతావత్స్యాతృతీయేంఽఘ్రౌ ననౌ ససౌ ॥ ౧,౨౧౧.

ముందులా 'సౌరభక' ఛందస్సు ఉంటుంది; మూడవ పాదంలో 'ఘ్రౌ', 'రణౌ', 'భగౌ' ఉంటాయి. 'లలిత' కూడా 'అద్గత'లా ఉంటుంది; మూడవ పాదంలో 'ఘ్రౌ', 'ననౌ', 'ససౌ' ఉంటాయి.

(ఇత్యుద్గతాప్రకరణమ్) । ఉపస్థితప్రచుపితం ప్రథమేఽఘ్రౌ మసౌ జభౌ । గౌ ద్వితీయే సనజరా గస్తృతీయే ననౌ చ సః । నౌ నజౌ యశ్చతుర్థే స్యాచ్ఛేష పాదాశ్చ పూర్వవత్ ॥ ౧,౨౧౧.

(ఇదే 'ఉద్గత' విభాగానికి ముగింపు.) 'ఉపస్థిత', 'ప్రచుపిత' ఛందస్సుల్లో మొదట 'ఘ్రౌ', 'మసౌ', 'జభౌ', రెండవ పాదంలో 'గౌ', మూడవ పాదంలో 'సనజరా', 'గ', 'ననౌ', నాల్గవ పాదంలో 'నౌ', 'నజౌ', మిగతా పాదాలు ముందులానే ఉంటాయి.

తృతీర్యేఽఘ్రౌ విశేషశ్చ వృత్తం స్యాన్నౌ సనౌ నసౌ ॥ ౧,౨౧౧.

మూడవ పాదంలో 'ఘ్రౌ' ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది; ఆ ఛందస్సు 'నౌ', 'సనౌ', 'నసౌ'గా ఉంటుంది.

ఆర్షభం తజరాః పాదే తృతీయేఽన్యచ్చ పూర్వవత్ । పూర్వవత్ప్రథమం శేషే తజ్రాః శుద్ధవిరాడ్భవేత్ ॥ ౧,౨౧౧.

'ఆర్షభ' ఛందస్సులో పాదంలో 'తజరా'లు ఉంటాయి; మూడవ పాదంలో కూడా ముందులానే. మిగతా పాదాల్లో మొదటిది ముందులానే; 'తజరా'ను 'శుద్ధవిరాట్' అంటారు.

(ఇత్యుపస్థితప్రచుపితప్రకరణమ్) । విషమాక్షరపాదం వా పఞ్చషట్కాది యావకమ్ । ఛన్దోఽత్ర నోక్తా గాథేతి దశధర్ంమాదివద్భవేత్ ॥ ౧,౨౧౧.

(ఇదే 'ఉపస్థిత', 'ప్రచుపిత' విభాగానికి ముగింపు.) ఐదు లేదా ఆరువంటి అక్షరాలున్న అసమమైన పాదాన్ని ఇక్కడ ఛందస్సు అని పిలవరు; అది 'దశధర్మా' మొదలైనవి గాథా రూపంలో ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౨ సూత ఉవాచ । ప్రస్తార ఆద్యగోఽథో లః పరతుల్యోఽథ పూర్వగః । నష్టమధ్యే సమేంఽకే లః సమేఽర్ధే విషమే గురుః ॥ ౧,౨౧౨.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: 'ప్రస్తార'లో మొదట 'గో', తర్వాత 'ల', తర్వాత 'పరతుల్య', తర్వాత 'పూర్వగ'. మధ్య భాగం కనపడకపోతే, సమసంఖ్యలో 'ల', సమంగా అర్థంలో, అసమంలో 'గురు' అని పరిగణించాలి.

ప్రతిలోమగుణం లాద్యం ద్విరుద్దిష్టక ఏకనుత్ ॥ ౧,౨౧౨.

విపరీత క్రమాన్ని 'ప్రతిలోమగుణ' అంటారు; అది 'ల'తో మొదలై, రెండుసార్లు చెప్పి, 'ఏక'తో ముగుస్తుంది.

సంఖ్యా ద్విరర్ధే రూపే తు శూన్యం శూన్యే ద్విరీరితమ్ । తావదర్ధే తద్గుణితం ద్విర్ద్వ్యూనన్తు తదన్తతః ॥ ౧,౨౧౨.

సంఖ్యను అర్థంలో తీసుకుంటే అది రూపం లాంటిది; శూన్యంలో రెండుసార్లు చెప్పాలి. అర్థంలో ఎంత ఉంటే అంతను గుణించాలి; చివర్లో రెండుసార్లు తీసి మిగిలినదాన్ని తీసుకోవాలి.

పరే పూర్ణం పరే పూర్ణం మేరుః ప్రస్తారతో భవేత్ ॥ ౧,౨౧౨.

ఇటు పూర్ణం, అటు పూర్ణం; మేరు పర్వతాన్ని పరచినట్లుగా విస్తరించి ఉంటుంది.

లగసంఖ్యా వృత్తసంఖ్యా చాద్యాఙ్గులమథోర్ధ్వతః । సంఖ్యైవ ద్విగుణైకోనాచ్ఛన్దః సారోఽయమీరితః ॥ ౧,౨౧౨.

చిన్నదిగా, వృత్తంగా ఉన్నదిగా లెక్కించి, మొదట వేలుతో కొలిచి, తరువాత పైకి లెక్కించాలి; అదే లెక్కను రెండింతలు చేసి, ఒక్కటిగా చేసేది ఛందస్సు యొక్క సారం అని చెప్పారు.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౩ సూత ఉవాచ । హరేః శ్రుత్వాబ్రవీద్బ్రహ్మా యథా వ్యాసాయ శౌనక । బ్రాహ్మణాదిసమాచారం సర్వదం తే తథా వదే ॥ ౧,౨౧౩.

సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: హరివిషయాన్ని విని, బ్రహ్మదేవుడు యథావిధిగా వ్యాసుడికి, శౌనకునికి చెప్పినట్లు, బ్రాహ్మణాదుల ఆచారాన్ని నేను మీకు యథాతథంగా చెబుతాను.

శ్రుతిస్మృతీ తు విజ్ఞాయ శ్రౌతం కర్మ సమాచరేత్ । శ్రౌతం కర్మ న చేదుక్తం తదా స్మార్తం సమాచరేత్ ॥ ౧,౨౧౩.

వేదాలు, స్మృతులు తెలుసుకుని, వేదవిధిగా కర్మలు చేయాలి; వేదవిధి చెప్పబడకపోతే, స్మార్తకర్మను చేయాలి.

తత్రాప్యశక్తః కరణే సదాచారం చరేద్వుధః । శ్రుతిస్మృతీ హ విప్రాణాం లోచనే కర్మదర్శనే ॥ ౧,౨౧౩.

అక్కడ కూడా చేయలేని స్థితిలో ఉన్నవాడు, మంచి ఆచారాన్ని పాటించాలి; వేదాలు, స్మృతులు బ్రాహ్మణులకు కర్మలను తెలుసుకునే కళ్లవంటివి.

శ్రుత్యుక్తః పరమో ధర్మః స్మృతిశాస్త్రగతోఽపరః । సిష్టాచారేణ సంప్రాప్తస్త్రయో ధర్మాః సనాతనాః ॥ ౧,౨౧౩.

వేదాలలో చెప్పినది పరమధర్మం, స్మృతిశాస్త్రాలలో ఉన్నది మరొకటి; శిష్టుల ఆచారంలో దొరికేది మూడవది — ఈ మూడు ధర్మాలు శాశ్వతమైనవే.

సత్యం దానం దయాలోభో విద్యేజ్యా పూజనం దమః । అష్టౌ తాని పవిత్రాణి శిష్టాచారస్య లక్షణమ్ ॥ ౧,౨౧౩.

సత్యం, దానం, దయ, లోభం లేకపోవడం, విద్య, పూజ, దమనం — ఇవి ఎనిమిది పవిత్ర లక్షణాలు, శిష్టాచారానికి గుర్తులు.

తేజోమయాని పూర్వేషాం శరీరాణీన్ద్రియాణి చ । న లిప్యతే పాతకేన పద్మపత్రమివామ్భసా ॥ ౧,౨౧౩.

పూర్వకాలంలో ఉన్నవారి శరీరాలు, ఇంద్రియాలు తేజస్సుతో నిండినవే; అవి పాపానికి అంటుకోవు, నీటిలోని కమలదళంలా ఉంటాయి.

నివాసముఖ్యా వర్ణానాం ధర్మాచారాః ప్రకీర్తితాః । సత్యం యజ్ఞస్తపో దానమేతద్ధర్మస్య లక్షణమ్ ॥ ౧,౨౧౩.

వర్ణాల ప్రధాన నివాసాలు ధర్మాలు, ఆచారాలే అని చెప్పారు; సత్యం, యజ్ఞం, తపస్సు, దానం — ఇవే ధర్మానికి లక్షణాలు.

అదత్తస్యానుపాదానం దానమధ్యయనం జపః । విద్యా విత్తం తపః శౌచం కులే జన్మ త్వరోగితా ॥ ౧,౨౧౩.

ఇతరులది అనధికారంగా తీసుకోకపోవడం, దానం చేయడం, అధ్యయనం, జపం; విద్య, ధనం, తపస్సు, శౌచం, మంచి వంశంలో జన్మ, ఆరోగ్యంగా ఉండడం.

సంసారోచ్ఛిత్తిహేతుశ్చ ధర్మాదేవ ప్రవర్తతే । ధర్మాత్సుఖం చ జ్ఞానం చ జ్ఞానాన్మోక్షోఽధిగమ్యతే ॥ ౧,౨౧౩.

సంసారాన్ని ముగించే కారణం ధర్మం వల్లే కలుగుతుంది; ధర్మం వల్ల సుఖం, జ్ఞానం కలుగుతాయి, జ్ఞానం ద్వారా మోక్షం సిద్ధిస్తుంది.

ఇజ్యాధ్యయనదానాని యథాశాస్త్రం సనాతనః । బ్రహ్మక్షత్త్రియవైశ్యానాం సామాన్యో ధర్మ ఉచ్యతే ॥ ౧,౨౧౩.

యజ్ఞం, అధ్యయనం, దానం — ఇవన్నీ శాస్త్రప్రకారం బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్యులకు శాశ్వతమైన సాధారణ ధర్మంగా చెప్పబడింది.

యాజనాధ్యయనే శుద్ధే విశుద్ధాచ్చ ప్రతిగ్రహః । వృత్తిత్రయమిదం ప్రాహుర్మునయః శ్రేష్ఠవర్ణినః ॥ ౧,౨౧౩.

పవిత్రంగా యజ్ఞం చేయడం, పవిత్రంగా అధ్యయనం చేయడం, పవిత్రంగా స్వీకరించడం — ఈ మూడు జీవన మార్గాలను మునులు ఉత్తమ వర్ణులకు చెప్పారు.

శస్త్రేణాజీవనం రాజ్ఞో భూతానాఞ్చాభిరక్షణమ్ । పాశుపాల్యం కృషిః పణ్యం వైశ్యస్యాజీవనం స్మృతమ్ ॥ ౧,౨౧౩.

రాజుకు ఆయుధంతో జీవనం, భూతాలను రక్షించడం; గోపాలనం, వ్యవసాయం, వ్యాపారం — ఇవి వైశ్యుని జీవన మార్గాలు అని గుర్తించారు.