గరుడపురాణమ్

దిగర్కైర్భద్రకం భ్రౌ న్రౌ నరనా గో యథాకృతిః । నజౌ భశ్వాశ్వలలితం జభౌ జభలగా భవేత్ ॥ ౧,౨౦౯.

దిగర్కతో భద్రక ఛందస్సు, భ్రౌ, న్రౌ, నరణా, గో అనుసారంగా. నజౌ, భశ్వాశ్వ, లలిత, జభౌ, జభలగా కలిపి ఛందస్సు అవుతుంది.

మత్తాక్రీడఞ్చాష్టబాణదశకైర్మౌ తనౌ ననౌ । నలౌ గురుశ్చ వికృతిశ్ఛిన్నా సంకృతిరుచ్యతే ॥ ౧,౨౦౯.

మత్తాక్రీడ, ఎనిమిది బాణ, పది, మౌ, తనౌ, ననౌ కలిపి; నలౌ, గురువు కలిపి వికృతి ఛందస్సు, చిన్నా అనే ఛందస్సును సంకృతి అంటారు.

పఞ్చాశ్వార్కైర్భతౌ తన్వీ నసభా భనయా గణాః । క్రౌఞ్చపదా బాణశరవసుశైలైర్భమౌ సభౌ ॥ ౧,౨౦౯.

ఐదు అశ్వ, అర్కతో భతౌ, తన్వీ, నసభా, భనయా గణాలు; క్రౌంచపదాలు, బాణ, శర, వసుశైలా, భమౌ, సభౌ కలిపి ఉంటాయి.

నౌ నౌ గోఽతికృతిః ప్రోక్తా చ్ఛన్దో హ్యుత్కృతిరుచ్యతే । వస్వీశాశ్వైర్మమతనైః స్యాద్భుజఙ్గవిజృమ్భితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

నౌ, నౌ, గో కలిపి అతికృతి ఛందస్సు అంటారు. ఉత్తకృతి అనే ఛందస్సు; వస్వీ, ఈశ, అశ్వ, మమతనైః కలిపి భుజంగవిజృంభిత ఛందస్సు అవుతుంది.

ననరసైర్లగయుక్తైశ్చ అపవాహాఖ్యకం యతిః । గుహైః షడ్భీ రసైర్బాణైర్మోనాః షట్సగగా గణాః ॥ ౧,౨౦౯.

ననరస, లఘుతో కూడిన అపవాహాఖ్యక ఛందస్సు; ఆరు గుహ, రస, బాణ, మోనా, ఆరు సగగా గణాలు కలిపి ఉంటాయి.

చణ్డవృత్తిప్రపాతోఽసౌ దణ్డకో నౌ తతోఽగరః । రఫేవృద్ధాన్తకాదస్య వ్యాలజీమూతకాదయః ॥ ౧,౨౦౯.

చండ ఛందస్సు, ప్రపాత, దండక, నౌ, ఆ తరువాత అగర; రఫే, వృద్ధాంత మొదలైనవి, వ్యాల, జీమూత మొదలైనవి ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౦ సూత ఉవాచ । సససలగాశ్చ విషమే పాదే యద్యుపచిత్రకమ్ । సమే భౌ భగగాః స్యుశ్చ ద్రుతమధ్యా భభౌ భగౌ ॥ ౧,౨౧౦.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: సససలగా అనే ఛందస్సు విషమ పాదంలో ఉంటే దాన్ని ఉపచిత్రకము అంటారు. సమ పాదంలో భౌ, భగగా ఉంటే ద్రుతమధ్యా, భభౌ, భగౌ అని అంటారు.

గః పాదే విషమేఽన్యత్ర నజౌ జ్యౌ చ గణౌ స్మృతౌ ॥ ౧,౨౧౦.

అసమమైన పాదంలో 'గ' అని, మిగతా చోట్ల 'నజౌ', 'జ్యౌ', 'గణౌ' అని గుర్తించాలి.

విషమే వేగవతీ సా గః సమే భౌ భో గగౌ గణాః । పాదేఽసమే తజౌ రో గః సమే మసౌ జగౌ గరుః । భవేద్భద్రవిరాట్కేతుమతీ తు విషమే సజౌ ॥ ౧,౨౧౦.

అసమమైన ఛందస్సులో 'గ' వేగంగా ఉంటుంది; సమమైన ఛందస్సులో 'భౌ', 'భో', 'గగౌ', 'గణా'లు ఉంటాయి. అసమమైన పాదంలో 'తజౌ', 'రో', 'గ' ఉంటాయి; సమమైన ఛందస్సులో 'మసౌ', 'జగౌ', 'గరుః' ఉంటాయి. 'భద్రవిరాట్‌కేతుమతీ' అనే ఛందస్సు అసమమైనదైతే 'సజౌ' అని పిలుస్తారు.

సగౌ సమే భ్రౌ నగగా ఆఖ్యానకీ త్వథాసమే । తౌ జో గగౌ సమే పాదే జతజా గురుకద్వయమ్ ॥ ౧,౨౧౦.

సమమైన ఛందస్సులో 'సగౌ', 'భ్రౌ', 'నగగా', 'ఆఖ్యానకీ' ఉంటాయి; తర్వాత అసమమైనదైతే 'తౌ', 'జో', 'గగౌ' ఉంటాయి. సమమైన పాదంలో 'పాదే', 'జటజా', రెండు 'గురుక'లు ఉంటాయి.

విపరీతాఖ్యానకం స్యాద్విషమే జస్తజౌ గగౌ । తతౌ జగౌ సమే గః స్యాత్పిఙ్గలేన హ్యుదాహృతమ్ ॥ ౧,౨౧౦.

విపరీతాఖ్యానక ఛందస్సు అసమమైనదైతే 'జస్', 'తజౌ', 'గగౌ'గా ఉంటుంది; సమమైనదైతే 'తతౌ', 'జగౌ'గా ఉంటుంది; 'గ'ను పింగళుడు పేర్కొన్నారు.

పాదేఽథ విషమే చైవ పుష్పితాగ్రా ననౌ రయౌ । సమే నజౌ జరౌ గశ్చ వైతాలీయం వదన్తి హి । వృత్తఞ్చాపరవక్త్రాఖ్యమౌపచ్ఛన్దసికం పరమ్ ॥ ౧,౨౧౦.

పాదంలో, అలాగే అసమమైన ఛందస్సులో 'పుష్పితాగ్రా', 'ననౌ', 'రయౌ' ఉంటాయి; సమమైనదైతే 'నజౌ', 'జరౌ', 'గ' ఉంటాయి — దీనిని 'వైతాలీయ' అంటారు. మరో ఛందస్సు 'అపరవక్త్ర' అని, 'ఔపచ్చందసిక' అని కూడా పిలుస్తారు.

వాఙ్మతీ రజరా యః స్యాదయుగ్మే జరజా రగౌ ॥ ౧,౨౧౦.

'వాంగ్మతీ' అనే ఛందస్సు 'రజరా'గా ఉంటుంది; రెండు పాదాల్లో 'జరజా', 'రగౌ' ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౧ సూత ఉవాచ । ప్రథమోఽష్టాక్షరైః పాదో ద్వితీయో ద్వాదశాక్షరైః । తృతీయః షోడశార్ణైశ్చ వింశద్వర్ణైశ్చతుర్థకః ॥ ౧,౨౧౧.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: మొదటి పాదంలో ఎనిమిది అక్షరాలు, రెండవ పాదంలో పన్నెండు అక్షరాలు, మూడవ పాదంలో పదహారు అక్షరాలు, నాల్గవ పాదంలో ఇరవై అక్షరాలు ఉంటాయి.

ఆపీడః సర్వలః ప్రోక్తః పూర్వపాదాన్తగద్వయః ॥ ౧,౨౧౧.

'ఆపీడ'ను 'సర్వల' అని కూడా అంటారు; ఇది ముందటి రెండు పాదాలతో ముగిసే రెండు పాదాలుగా ఉంటుంది.

ద్వితీయేఽష్టాక్షరైః పాదే కలికా ప్రథమేర్ఽకజే । లవలీ స్యాత్తృతీయేఽథ పూర్వవచ్చాష్ట కాక్షరే । ప్రోక్తా చామృతధారేయం చతురష్టాక్షరే సతి ॥ ౧,౨౧౧.

రెండవ పాదంలో ఎనిమిది అక్షరాలుంటే 'కలికా', మొదటిది 'అర్కజ', మూడవది 'లవలీ', అలాగే ఎనిమిది అక్షరాలుంటే 'అమృతధారా' అని పిలుస్తారు.

(ఇతి పదచతురూర్ధ్వప్రకరణమ్) । సజౌ సలౌ చ ప్రథమే నసజా గో ద్వితీయకే । తృతీయే భనభా గశ్చ చతుర్థే సజసా జగౌ ॥ ౧,౨౧౧.

(ఇదే నాలుగు పాదాల ఛందస్సుల విభాగానికి ముగింపు.) మొదటిది 'సజౌ', 'సలౌ', రెండవది 'నసజా', 'గో', మూడవది 'భనభా', 'గ', నాల్గవది 'సజసా', 'జగౌ'గా ఉంటాయి.

పూర్వవత్స్యాత్సౌరభకం తృతీయేఽఘ్రౌ రనౌ భగౌ । లలితఞ్చాద్గతావత్స్యాతృతీయేంఽఘ్రౌ ననౌ ససౌ ॥ ౧,౨౧౧.

ముందులా 'సౌరభక' ఛందస్సు ఉంటుంది; మూడవ పాదంలో 'ఘ్రౌ', 'రణౌ', 'భగౌ' ఉంటాయి. 'లలిత' కూడా 'అద్గత'లా ఉంటుంది; మూడవ పాదంలో 'ఘ్రౌ', 'ననౌ', 'ససౌ' ఉంటాయి.

(ఇత్యుద్గతాప్రకరణమ్) । ఉపస్థితప్రచుపితం ప్రథమేఽఘ్రౌ మసౌ జభౌ । గౌ ద్వితీయే సనజరా గస్తృతీయే ననౌ చ సః । నౌ నజౌ యశ్చతుర్థే స్యాచ్ఛేష పాదాశ్చ పూర్వవత్ ॥ ౧,౨౧౧.

(ఇదే 'ఉద్గత' విభాగానికి ముగింపు.) 'ఉపస్థిత', 'ప్రచుపిత' ఛందస్సుల్లో మొదట 'ఘ్రౌ', 'మసౌ', 'జభౌ', రెండవ పాదంలో 'గౌ', మూడవ పాదంలో 'సనజరా', 'గ', 'ననౌ', నాల్గవ పాదంలో 'నౌ', 'నజౌ', మిగతా పాదాలు ముందులానే ఉంటాయి.

తృతీర్యేఽఘ్రౌ విశేషశ్చ వృత్తం స్యాన్నౌ సనౌ నసౌ ॥ ౧,౨౧౧.

మూడవ పాదంలో 'ఘ్రౌ' ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది; ఆ ఛందస్సు 'నౌ', 'సనౌ', 'నసౌ'గా ఉంటుంది.

ఆర్షభం తజరాః పాదే తృతీయేఽన్యచ్చ పూర్వవత్ । పూర్వవత్ప్రథమం శేషే తజ్రాః శుద్ధవిరాడ్భవేత్ ॥ ౧,౨౧౧.

'ఆర్షభ' ఛందస్సులో పాదంలో 'తజరా'లు ఉంటాయి; మూడవ పాదంలో కూడా ముందులానే. మిగతా పాదాల్లో మొదటిది ముందులానే; 'తజరా'ను 'శుద్ధవిరాట్' అంటారు.

(ఇత్యుపస్థితప్రచుపితప్రకరణమ్) । విషమాక్షరపాదం వా పఞ్చషట్కాది యావకమ్ । ఛన్దోఽత్ర నోక్తా గాథేతి దశధర్ంమాదివద్భవేత్ ॥ ౧,౨౧౧.

(ఇదే 'ఉపస్థిత', 'ప్రచుపిత' విభాగానికి ముగింపు.) ఐదు లేదా ఆరువంటి అక్షరాలున్న అసమమైన పాదాన్ని ఇక్కడ ఛందస్సు అని పిలవరు; అది 'దశధర్మా' మొదలైనవి గాథా రూపంలో ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౨ సూత ఉవాచ । ప్రస్తార ఆద్యగోఽథో లః పరతుల్యోఽథ పూర్వగః । నష్టమధ్యే సమేంఽకే లః సమేఽర్ధే విషమే గురుః ॥ ౧,౨౧౨.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: 'ప్రస్తార'లో మొదట 'గో', తర్వాత 'ల', తర్వాత 'పరతుల్య', తర్వాత 'పూర్వగ'. మధ్య భాగం కనపడకపోతే, సమసంఖ్యలో 'ల', సమంగా అర్థంలో, అసమంలో 'గురు' అని పరిగణించాలి.

ప్రతిలోమగుణం లాద్యం ద్విరుద్దిష్టక ఏకనుత్ ॥ ౧,౨౧౨.

విపరీత క్రమాన్ని 'ప్రతిలోమగుణ' అంటారు; అది 'ల'తో మొదలై, రెండుసార్లు చెప్పి, 'ఏక'తో ముగుస్తుంది.

సంఖ్యా ద్విరర్ధే రూపే తు శూన్యం శూన్యే ద్విరీరితమ్ । తావదర్ధే తద్గుణితం ద్విర్ద్వ్యూనన్తు తదన్తతః ॥ ౧,౨౧౨.

సంఖ్యను అర్థంలో తీసుకుంటే అది రూపం లాంటిది; శూన్యంలో రెండుసార్లు చెప్పాలి. అర్థంలో ఎంత ఉంటే అంతను గుణించాలి; చివర్లో రెండుసార్లు తీసి మిగిలినదాన్ని తీసుకోవాలి.

పరే పూర్ణం పరే పూర్ణం మేరుః ప్రస్తారతో భవేత్ ॥ ౧,౨౧౨.

ఇటు పూర్ణం, అటు పూర్ణం; మేరు పర్వతాన్ని పరచినట్లుగా విస్తరించి ఉంటుంది.

లగసంఖ్యా వృత్తసంఖ్యా చాద్యాఙ్గులమథోర్ధ్వతః । సంఖ్యైవ ద్విగుణైకోనాచ్ఛన్దః సారోఽయమీరితః ॥ ౧,౨౧౨.

చిన్నదిగా, వృత్తంగా ఉన్నదిగా లెక్కించి, మొదట వేలుతో కొలిచి, తరువాత పైకి లెక్కించాలి; అదే లెక్కను రెండింతలు చేసి, ఒక్కటిగా చేసేది ఛందస్సు యొక్క సారం అని చెప్పారు.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౩ సూత ఉవాచ । హరేః శ్రుత్వాబ్రవీద్బ్రహ్మా యథా వ్యాసాయ శౌనక । బ్రాహ్మణాదిసమాచారం సర్వదం తే తథా వదే ॥ ౧,౨౧౩.

సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: హరివిషయాన్ని విని, బ్రహ్మదేవుడు యథావిధిగా వ్యాసుడికి, శౌనకునికి చెప్పినట్లు, బ్రాహ్మణాదుల ఆచారాన్ని నేను మీకు యథాతథంగా చెబుతాను.

శ్రుతిస్మృతీ తు విజ్ఞాయ శ్రౌతం కర్మ సమాచరేత్ । శ్రౌతం కర్మ న చేదుక్తం తదా స్మార్తం సమాచరేత్ ॥ ౧,౨౧౩.

వేదాలు, స్మృతులు తెలుసుకుని, వేదవిధిగా కర్మలు చేయాలి; వేదవిధి చెప్పబడకపోతే, స్మార్తకర్మను చేయాలి.