గరుడపురాణమ్

స్యాన్మణిగుణనికరో మాలినీ ననమా యయౌ । వసుస్వరయతిః స్యాచ్చ నజౌ భజ్రాః ప్రభద్రకమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

మణిగుణ సమూహం మాలినీ ఛందస్సును ఏర్పరుస్తుంది. ననమా కూడా అలాగే సాగుతుంది. వసుస్వరయతి, నజౌ, భజ్రా, ప్రభద్రక ఛందస్సులు కూడా ఇలానే ఉంటాయి.

ఏలా సయౌ ననౌ యఃస్యాచ్చిత్రలేఖాస్వరాష్టకైః । మరౌ మయౌ యశ్చ భవేదుక్తేయమతి శర్కరీ ॥ ౧,౨౦౯.

ఎలా, సయౌ, ననౌ అనే ఛందస్సులు, చిత్రలేఖా అనే ఎనిమిది స్వరాలతో కలిసినవిగా ఉంటాయి. మరౌ, మయౌ కూడా అలాగే ఉంటే, దీనిని శర్కరీ ఛందస్సు అంటారు.

స్వరాత్ఖం వృషభగజజృమ్భితం భ్రననా నగౌ । నజభజరా వాణినీ గః పిఙ్గలేనాష్టిరీరితా ॥ ౧,౨౦౯.

స్వరా, ఖం, వృషభ, గజ, జృంభిత, భ్రణనా, నాగౌ, నజభజరా, వాణినీ, గ అనే ఛందస్సులు కలిపి, పింగళ ఛందస్సు ఎనిమిది భాగాలతో చెప్పబడింది.

రసరుద్రైః శిఖరిణీ యమౌ నసభలా గురుః । వసుగ్రయతిః పృథ్వీ జసౌ జసయలా గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

రసరుద్ర, శిఖరిణీ ఛందస్సు, యమౌ, నసభలా, గురువు; వసుగ్రయతి ఛందస్సు, పృథ్వీ, జసౌ, జసయలా, గురువు అని చెప్పబడింది.

దశస్వరైర్వంశపత్రపతితం భ్రౌన్నభా లగౌ । షడ్వేదాశ్వైశ్చ హరిణీ నసమా రసలా గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

పది స్వరాలతో వంశపత్రం పడిపోతుంది, భ్రౌన్నభా లఘువు. ఆరు వేదాశ్వాలతో హరిణీ ఛందస్సు, నసమా, రసలా, గురువు అని చెప్పబడింది.

మన్దాక్రాన్తబ్ధిషడ్నగైర్మభనాస్తతగా గురుః । నర్దటకం నజభజా జలౌ గో యతిరేవ చ ॥ ౧,౨౦౯.

మందాక్రాంత ఛందస్సు, ఆరు నాగాలతో, మభనా, తటగా, గురువు. నర్డటక, నజభజా, జలౌ, గో కూడా ఛందస్సులుగా ఉంటాయి.

సప్తర్త్వబ్ధిః కోకిలకమత్యష్టిః స్యాచ్చ పూర్వవత్ । భూతర్త్వశ్వైః కుసుమితలతా మ్తౌ న్యౌ యయౌ ధృతిః ॥ ౧,౨౦౯.

సప్తఋత్వ ఛందస్సు, కోకిల, కమత్యష్టి ముందుగా చెప్పినట్లే ఉంటాయి. భూతఋత్వ, అశ్వాలతో కూడిన కుసుమితలతా, మ్తౌ, న్యౌ, యయౌ కలిపి ధృతి ఛందస్సు అవుతుంది.

రసర్త్వశ్వైర్యమౌ న్సౌ రౌ మేఘవిస్ఫూర్జితా రగౌ । శార్దూలవిక్రీడితం మః సూర్యశ్వైః సజ్సతాస్తగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

రసఋత్వ, అశ్వ, యమౌ, న్సౌ, రౌ కలిపి మేఘవిస్ఫూర్జిత ఛందస్సు, రగౌ. శార్దూలవిక్రీడిత, మః, సూర్యాశ్వ, సజ్సతా, స్టగౌ కలిపి చెప్పబడింది.

ఛన్దో హ్యతిధృతిః ప్రోక్తమత ఊర్ధ్వం కృతిర్భవేత్ । సప్తాశ్వర్తుః సువదనా భ్రౌ మనౌ యభలా గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

అతిధృతి అనే ఛందస్సు చెప్పబడింది, ఆ తరువాత కృతి వస్తుంది. ఏడు అశ్వ, ఋత్వులతో కూడిన సువదనా, భ్రౌ, మనౌ, యభలా, గురువు అని చెప్పబడింది.

వృత్తం రజౌ రజౌ పాదే రజౌ గో లః కృతిర్భవేత్ । త్రిసప్తకైః స్నగ్ధరా స్యాత్ప్రకృతిర్మ్నభనైస్త్రియైః ॥ ౧,౨౦౯.

వృత్త ఛందస్సు, రజౌ, రజౌ పాదంలో, రజౌ, గో, లః కలిపి కృతి అవుతుంది. మూడు ఏడులతో స్నగ్ధరా, ప్రకృతి, మ్నభనైస్త్రియైః చెప్పబడతాయి.

దిగర్కైర్భద్రకం భ్రౌ న్రౌ నరనా గో యథాకృతిః । నజౌ భశ్వాశ్వలలితం జభౌ జభలగా భవేత్ ॥ ౧,౨౦౯.

దిగర్కతో భద్రక ఛందస్సు, భ్రౌ, న్రౌ, నరణా, గో అనుసారంగా. నజౌ, భశ్వాశ్వ, లలిత, జభౌ, జభలగా కలిపి ఛందస్సు అవుతుంది.

మత్తాక్రీడఞ్చాష్టబాణదశకైర్మౌ తనౌ ననౌ । నలౌ గురుశ్చ వికృతిశ్ఛిన్నా సంకృతిరుచ్యతే ॥ ౧,౨౦౯.

మత్తాక్రీడ, ఎనిమిది బాణ, పది, మౌ, తనౌ, ననౌ కలిపి; నలౌ, గురువు కలిపి వికృతి ఛందస్సు, చిన్నా అనే ఛందస్సును సంకృతి అంటారు.

పఞ్చాశ్వార్కైర్భతౌ తన్వీ నసభా భనయా గణాః । క్రౌఞ్చపదా బాణశరవసుశైలైర్భమౌ సభౌ ॥ ౧,౨౦౯.

ఐదు అశ్వ, అర్కతో భతౌ, తన్వీ, నసభా, భనయా గణాలు; క్రౌంచపదాలు, బాణ, శర, వసుశైలా, భమౌ, సభౌ కలిపి ఉంటాయి.

నౌ నౌ గోఽతికృతిః ప్రోక్తా చ్ఛన్దో హ్యుత్కృతిరుచ్యతే । వస్వీశాశ్వైర్మమతనైః స్యాద్భుజఙ్గవిజృమ్భితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

నౌ, నౌ, గో కలిపి అతికృతి ఛందస్సు అంటారు. ఉత్తకృతి అనే ఛందస్సు; వస్వీ, ఈశ, అశ్వ, మమతనైః కలిపి భుజంగవిజృంభిత ఛందస్సు అవుతుంది.

ననరసైర్లగయుక్తైశ్చ అపవాహాఖ్యకం యతిః । గుహైః షడ్భీ రసైర్బాణైర్మోనాః షట్సగగా గణాః ॥ ౧,౨౦౯.

ననరస, లఘుతో కూడిన అపవాహాఖ్యక ఛందస్సు; ఆరు గుహ, రస, బాణ, మోనా, ఆరు సగగా గణాలు కలిపి ఉంటాయి.

చణ్డవృత్తిప్రపాతోఽసౌ దణ్డకో నౌ తతోఽగరః । రఫేవృద్ధాన్తకాదస్య వ్యాలజీమూతకాదయః ॥ ౧,౨౦౯.

చండ ఛందస్సు, ప్రపాత, దండక, నౌ, ఆ తరువాత అగర; రఫే, వృద్ధాంత మొదలైనవి, వ్యాల, జీమూత మొదలైనవి ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౦ సూత ఉవాచ । సససలగాశ్చ విషమే పాదే యద్యుపచిత్రకమ్ । సమే భౌ భగగాః స్యుశ్చ ద్రుతమధ్యా భభౌ భగౌ ॥ ౧,౨౧౦.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: సససలగా అనే ఛందస్సు విషమ పాదంలో ఉంటే దాన్ని ఉపచిత్రకము అంటారు. సమ పాదంలో భౌ, భగగా ఉంటే ద్రుతమధ్యా, భభౌ, భగౌ అని అంటారు.

గః పాదే విషమేఽన్యత్ర నజౌ జ్యౌ చ గణౌ స్మృతౌ ॥ ౧,౨౧౦.

అసమమైన పాదంలో 'గ' అని, మిగతా చోట్ల 'నజౌ', 'జ్యౌ', 'గణౌ' అని గుర్తించాలి.

విషమే వేగవతీ సా గః సమే భౌ భో గగౌ గణాః । పాదేఽసమే తజౌ రో గః సమే మసౌ జగౌ గరుః । భవేద్భద్రవిరాట్కేతుమతీ తు విషమే సజౌ ॥ ౧,౨౧౦.

అసమమైన ఛందస్సులో 'గ' వేగంగా ఉంటుంది; సమమైన ఛందస్సులో 'భౌ', 'భో', 'గగౌ', 'గణా'లు ఉంటాయి. అసమమైన పాదంలో 'తజౌ', 'రో', 'గ' ఉంటాయి; సమమైన ఛందస్సులో 'మసౌ', 'జగౌ', 'గరుః' ఉంటాయి. 'భద్రవిరాట్‌కేతుమతీ' అనే ఛందస్సు అసమమైనదైతే 'సజౌ' అని పిలుస్తారు.

సగౌ సమే భ్రౌ నగగా ఆఖ్యానకీ త్వథాసమే । తౌ జో గగౌ సమే పాదే జతజా గురుకద్వయమ్ ॥ ౧,౨౧౦.

సమమైన ఛందస్సులో 'సగౌ', 'భ్రౌ', 'నగగా', 'ఆఖ్యానకీ' ఉంటాయి; తర్వాత అసమమైనదైతే 'తౌ', 'జో', 'గగౌ' ఉంటాయి. సమమైన పాదంలో 'పాదే', 'జటజా', రెండు 'గురుక'లు ఉంటాయి.

విపరీతాఖ్యానకం స్యాద్విషమే జస్తజౌ గగౌ । తతౌ జగౌ సమే గః స్యాత్పిఙ్గలేన హ్యుదాహృతమ్ ॥ ౧,౨౧౦.

విపరీతాఖ్యానక ఛందస్సు అసమమైనదైతే 'జస్', 'తజౌ', 'గగౌ'గా ఉంటుంది; సమమైనదైతే 'తతౌ', 'జగౌ'గా ఉంటుంది; 'గ'ను పింగళుడు పేర్కొన్నారు.

పాదేఽథ విషమే చైవ పుష్పితాగ్రా ననౌ రయౌ । సమే నజౌ జరౌ గశ్చ వైతాలీయం వదన్తి హి । వృత్తఞ్చాపరవక్త్రాఖ్యమౌపచ్ఛన్దసికం పరమ్ ॥ ౧,౨౧౦.

పాదంలో, అలాగే అసమమైన ఛందస్సులో 'పుష్పితాగ్రా', 'ననౌ', 'రయౌ' ఉంటాయి; సమమైనదైతే 'నజౌ', 'జరౌ', 'గ' ఉంటాయి — దీనిని 'వైతాలీయ' అంటారు. మరో ఛందస్సు 'అపరవక్త్ర' అని, 'ఔపచ్చందసిక' అని కూడా పిలుస్తారు.

వాఙ్మతీ రజరా యః స్యాదయుగ్మే జరజా రగౌ ॥ ౧,౨౧౦.

'వాంగ్మతీ' అనే ఛందస్సు 'రజరా'గా ఉంటుంది; రెండు పాదాల్లో 'జరజా', 'రగౌ' ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౧ సూత ఉవాచ । ప్రథమోఽష్టాక్షరైః పాదో ద్వితీయో ద్వాదశాక్షరైః । తృతీయః షోడశార్ణైశ్చ వింశద్వర్ణైశ్చతుర్థకః ॥ ౧,౨౧౧.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: మొదటి పాదంలో ఎనిమిది అక్షరాలు, రెండవ పాదంలో పన్నెండు అక్షరాలు, మూడవ పాదంలో పదహారు అక్షరాలు, నాల్గవ పాదంలో ఇరవై అక్షరాలు ఉంటాయి.

ఆపీడః సర్వలః ప్రోక్తః పూర్వపాదాన్తగద్వయః ॥ ౧,౨౧౧.

'ఆపీడ'ను 'సర్వల' అని కూడా అంటారు; ఇది ముందటి రెండు పాదాలతో ముగిసే రెండు పాదాలుగా ఉంటుంది.

ద్వితీయేఽష్టాక్షరైః పాదే కలికా ప్రథమేర్ఽకజే । లవలీ స్యాత్తృతీయేఽథ పూర్వవచ్చాష్ట కాక్షరే । ప్రోక్తా చామృతధారేయం చతురష్టాక్షరే సతి ॥ ౧,౨౧౧.

రెండవ పాదంలో ఎనిమిది అక్షరాలుంటే 'కలికా', మొదటిది 'అర్కజ', మూడవది 'లవలీ', అలాగే ఎనిమిది అక్షరాలుంటే 'అమృతధారా' అని పిలుస్తారు.

(ఇతి పదచతురూర్ధ్వప్రకరణమ్) । సజౌ సలౌ చ ప్రథమే నసజా గో ద్వితీయకే । తృతీయే భనభా గశ్చ చతుర్థే సజసా జగౌ ॥ ౧,౨౧౧.

(ఇదే నాలుగు పాదాల ఛందస్సుల విభాగానికి ముగింపు.) మొదటిది 'సజౌ', 'సలౌ', రెండవది 'నసజా', 'గో', మూడవది 'భనభా', 'గ', నాల్గవది 'సజసా', 'జగౌ'గా ఉంటాయి.

పూర్వవత్స్యాత్సౌరభకం తృతీయేఽఘ్రౌ రనౌ భగౌ । లలితఞ్చాద్గతావత్స్యాతృతీయేంఽఘ్రౌ ననౌ ససౌ ॥ ౧,౨౧౧.

ముందులా 'సౌరభక' ఛందస్సు ఉంటుంది; మూడవ పాదంలో 'ఘ్రౌ', 'రణౌ', 'భగౌ' ఉంటాయి. 'లలిత' కూడా 'అద్గత'లా ఉంటుంది; మూడవ పాదంలో 'ఘ్రౌ', 'ననౌ', 'ససౌ' ఉంటాయి.

(ఇత్యుద్గతాప్రకరణమ్) । ఉపస్థితప్రచుపితం ప్రథమేఽఘ్రౌ మసౌ జభౌ । గౌ ద్వితీయే సనజరా గస్తృతీయే ననౌ చ సః । నౌ నజౌ యశ్చతుర్థే స్యాచ్ఛేష పాదాశ్చ పూర్వవత్ ॥ ౧,౨౧౧.

(ఇదే 'ఉద్గత' విభాగానికి ముగింపు.) 'ఉపస్థిత', 'ప్రచుపిత' ఛందస్సుల్లో మొదట 'ఘ్రౌ', 'మసౌ', 'జభౌ', రెండవ పాదంలో 'గౌ', మూడవ పాదంలో 'సనజరా', 'గ', 'ననౌ', నాల్గవ పాదంలో 'నౌ', 'నజౌ', మిగతా పాదాలు ముందులానే ఉంటాయి.