గరుడపురాణమ్

భుజఙ్గప్రయాతం వృత్తం చతుభిర్యైః ప్రకీర్తితమ్ । ప్రయంవదా నభజ్రైశ్చ మణిమాలా తయౌ తయౌ ॥ ౧,౨౦౯.

భుజంగప్రయాతం అనే ఛందస్సు నాలుగు పాదాలతో ఉంటుంది. మణిమాల ఛందస్సు ప్రయంవదా, నభజ్రై, తయౌ, తయౌ అనే భాగాలతో కూడి ఉంటుంది.

గుహవక్త్రైశ్చ సన్నిద్రా లలితా స్యాత్తభౌ జరౌ । ప్రమితాక్షరా సజససైరుజ్జ్వలా తు ననౌ భరౌ ॥ ౧,౨౦౯.

గుహవక్త్ర అనే ఛందస్సుతో సన్నిద్రా లలితగా ఉంటుంది. టభౌ, జరౌ కూడా. కొలతతో కూడిన అక్షరాలతో ఉజ్జ్వలా ఛందస్సు సజససై, ననౌ, భరౌ అనే భాగాలతో ఉంటుంది.

మమౌ యయౌ వైశ్వదేవీ పఞ్చాశ్వైశ్చ యతిర్భవేత్ । మభౌ సమౌ జలధరమాలాబ్ధ్యన్త్యైర్యతిభవేత్ ॥ ౧,౨౦౯.

మమౌ, యయౌ అనే ఛందస్సులు వైశ్వదేవి. యతిగా పిలవబడే ఈ ఛందస్సు యాభై గుర్రాలతో ఉంటుంది. మభౌ, సమౌ, జలధరమాల, అబ్ధ్య అనే భాగాలతో కూడినది కూడా యతి అని పిలవబడుతుంది.

నౌ తతౌ గః క్షమావృత్తం తురగైశ్చ రసైర్యతిః । ప్రహర్షిణీ మనౌ జ్రౌ గా వహ్నిభిర్దశభిర్యతిః ॥ ౧,౨౦౯.

నౌ, తతౌ, గః అనే ఛందస్సులు క్షమావృత్తం. గుర్రాలు, రసాలతో కూడినప్పుడు యతి. ప్రహర్షిణి అనే ఛందస్సు మనౌ, జ్రౌ, గః అనే భాగాలతో, పది అగ్నులతో కూడినప్పుడు యతి.

జభౌ సజౌ గో రుచిరా చతుర్భిశ్చ గ్రహైర్యతిః । మత్తమయూరం మతయాః సగౌ దేవగ్రహైర్యతిః ॥ ౧,౨౦౯.

జభౌ, సజౌ, గః అనే ఛందస్సులు రుచిరా. నాలుగు గ్రహాలతో కూడినప్పుడు యతి. మత్తమయూర ఛందస్సు మతయా, సగౌ అనే భాగాలతో దేవగ్రహాలయుతంగా యతి.

మఞ్జుభాషిణీ సజ్సా జ్గౌ సునన్దినీ సజసా మగౌ । ననౌ తతౌ చన్ద్రికా గః సప్తభిశ్చ రసైర్యతిః ॥ ౧,౨౦౯.

మంజుభాషిణి అనే ఛందస్సు సజ్సా, జ్గౌ అనే భాగాలతో ఉంటుంది. సునందిని ఛందస్సు సజసా, మగౌ అనే భాగాలతో ఉంటుంది. ననౌ, తతౌ, చంద్రికా గః అనే ఛందస్సు ఏడు రసాలతో కూడినప్పుడు యతి.

అసమ్బాధా మతనసా గగౌ బాణగ్రహైర్యతిః । ననరాః సో లధుగురుః స్వరైః ప్రోక్తాపరాజితా ॥ ౧,౨౦౯.

అసంబాధ ఛందస్సు మతనసా, గగౌ అనే భాగాలతో బాణగ్రహాలయుతంగా యతి. ననరా ఛందస్సు లఘుగురు, స్వరాలతో కూడినప్పుడు అపరాజిత అని పిలవబడుతుంది.

ననౌ భనౌ ప్రహరణకలికేయం లగౌ తథా । వసన్తతిలకా సింహోన్నతా తభ్జా జగౌ గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

ననౌ, భనౌ, ప్రహరణకలికా అనే ఛందస్సులు లగౌగా ఉంటాయి. వసంతతిలక, సింహోన్నత, టభ్జా అనే ఛందస్సులు జగౌ గురు అని పిలవబడతాయి.

భజౌ సనౌ గగావిన్దువదనాథ సుకేశరమ్ । నరనా రలగాః పాదే శర్కరీ ప్రతిపాదితా ॥ ౧,౨౦౯.

భజౌ, సనౌ, గగావిందు అనే ఛందస్సులు వదనాథ, సుకేశరం. నరణా, రలగాః, పాదే అనే ఛందస్సులు శర్కరీగా వివరించబడ్డాయి.

చతుర్దశలఘుః స్యాచ్చ శ్రేష్ఠా శశికలా సగా । రసగ్రహయతిః స్రక్స్రా వసుశైలయతిస్తథా ॥ ౧,౨౦౯.

పదహారుస్వరాలతో కూడిన ఛందస్సు అత్యుత్తమం. ఇందులో చంద్రకళా మరియు దాని తోడుగాళ్లు, రసగ్రహయతి, స్రక్స్రా, వసుశైలయతి అనే ఛందస్సులు కూడా ఉన్నాయి.

స్యాన్మణిగుణనికరో మాలినీ ననమా యయౌ । వసుస్వరయతిః స్యాచ్చ నజౌ భజ్రాః ప్రభద్రకమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

మణిగుణ సమూహం మాలినీ ఛందస్సును ఏర్పరుస్తుంది. ననమా కూడా అలాగే సాగుతుంది. వసుస్వరయతి, నజౌ, భజ్రా, ప్రభద్రక ఛందస్సులు కూడా ఇలానే ఉంటాయి.

ఏలా సయౌ ననౌ యఃస్యాచ్చిత్రలేఖాస్వరాష్టకైః । మరౌ మయౌ యశ్చ భవేదుక్తేయమతి శర్కరీ ॥ ౧,౨౦౯.

ఎలా, సయౌ, ననౌ అనే ఛందస్సులు, చిత్రలేఖా అనే ఎనిమిది స్వరాలతో కలిసినవిగా ఉంటాయి. మరౌ, మయౌ కూడా అలాగే ఉంటే, దీనిని శర్కరీ ఛందస్సు అంటారు.

స్వరాత్ఖం వృషభగజజృమ్భితం భ్రననా నగౌ । నజభజరా వాణినీ గః పిఙ్గలేనాష్టిరీరితా ॥ ౧,౨౦౯.

స్వరా, ఖం, వృషభ, గజ, జృంభిత, భ్రణనా, నాగౌ, నజభజరా, వాణినీ, గ అనే ఛందస్సులు కలిపి, పింగళ ఛందస్సు ఎనిమిది భాగాలతో చెప్పబడింది.

రసరుద్రైః శిఖరిణీ యమౌ నసభలా గురుః । వసుగ్రయతిః పృథ్వీ జసౌ జసయలా గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

రసరుద్ర, శిఖరిణీ ఛందస్సు, యమౌ, నసభలా, గురువు; వసుగ్రయతి ఛందస్సు, పృథ్వీ, జసౌ, జసయలా, గురువు అని చెప్పబడింది.

దశస్వరైర్వంశపత్రపతితం భ్రౌన్నభా లగౌ । షడ్వేదాశ్వైశ్చ హరిణీ నసమా రసలా గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

పది స్వరాలతో వంశపత్రం పడిపోతుంది, భ్రౌన్నభా లఘువు. ఆరు వేదాశ్వాలతో హరిణీ ఛందస్సు, నసమా, రసలా, గురువు అని చెప్పబడింది.

మన్దాక్రాన్తబ్ధిషడ్నగైర్మభనాస్తతగా గురుః । నర్దటకం నజభజా జలౌ గో యతిరేవ చ ॥ ౧,౨౦౯.

మందాక్రాంత ఛందస్సు, ఆరు నాగాలతో, మభనా, తటగా, గురువు. నర్డటక, నజభజా, జలౌ, గో కూడా ఛందస్సులుగా ఉంటాయి.

సప్తర్త్వబ్ధిః కోకిలకమత్యష్టిః స్యాచ్చ పూర్వవత్ । భూతర్త్వశ్వైః కుసుమితలతా మ్తౌ న్యౌ యయౌ ధృతిః ॥ ౧,౨౦౯.

సప్తఋత్వ ఛందస్సు, కోకిల, కమత్యష్టి ముందుగా చెప్పినట్లే ఉంటాయి. భూతఋత్వ, అశ్వాలతో కూడిన కుసుమితలతా, మ్తౌ, న్యౌ, యయౌ కలిపి ధృతి ఛందస్సు అవుతుంది.

రసర్త్వశ్వైర్యమౌ న్సౌ రౌ మేఘవిస్ఫూర్జితా రగౌ । శార్దూలవిక్రీడితం మః సూర్యశ్వైః సజ్సతాస్తగౌ ॥ ౧,౨౦౯.

రసఋత్వ, అశ్వ, యమౌ, న్సౌ, రౌ కలిపి మేఘవిస్ఫూర్జిత ఛందస్సు, రగౌ. శార్దూలవిక్రీడిత, మః, సూర్యాశ్వ, సజ్సతా, స్టగౌ కలిపి చెప్పబడింది.

ఛన్దో హ్యతిధృతిః ప్రోక్తమత ఊర్ధ్వం కృతిర్భవేత్ । సప్తాశ్వర్తుః సువదనా భ్రౌ మనౌ యభలా గురుః ॥ ౧,౨౦౯.

అతిధృతి అనే ఛందస్సు చెప్పబడింది, ఆ తరువాత కృతి వస్తుంది. ఏడు అశ్వ, ఋత్వులతో కూడిన సువదనా, భ్రౌ, మనౌ, యభలా, గురువు అని చెప్పబడింది.

వృత్తం రజౌ రజౌ పాదే రజౌ గో లః కృతిర్భవేత్ । త్రిసప్తకైః స్నగ్ధరా స్యాత్ప్రకృతిర్మ్నభనైస్త్రియైః ॥ ౧,౨౦౯.

వృత్త ఛందస్సు, రజౌ, రజౌ పాదంలో, రజౌ, గో, లః కలిపి కృతి అవుతుంది. మూడు ఏడులతో స్నగ్ధరా, ప్రకృతి, మ్నభనైస్త్రియైః చెప్పబడతాయి.

దిగర్కైర్భద్రకం భ్రౌ న్రౌ నరనా గో యథాకృతిః । నజౌ భశ్వాశ్వలలితం జభౌ జభలగా భవేత్ ॥ ౧,౨౦౯.

దిగర్కతో భద్రక ఛందస్సు, భ్రౌ, న్రౌ, నరణా, గో అనుసారంగా. నజౌ, భశ్వాశ్వ, లలిత, జభౌ, జభలగా కలిపి ఛందస్సు అవుతుంది.

మత్తాక్రీడఞ్చాష్టబాణదశకైర్మౌ తనౌ ననౌ । నలౌ గురుశ్చ వికృతిశ్ఛిన్నా సంకృతిరుచ్యతే ॥ ౧,౨౦౯.

మత్తాక్రీడ, ఎనిమిది బాణ, పది, మౌ, తనౌ, ననౌ కలిపి; నలౌ, గురువు కలిపి వికృతి ఛందస్సు, చిన్నా అనే ఛందస్సును సంకృతి అంటారు.

పఞ్చాశ్వార్కైర్భతౌ తన్వీ నసభా భనయా గణాః । క్రౌఞ్చపదా బాణశరవసుశైలైర్భమౌ సభౌ ॥ ౧,౨౦౯.

ఐదు అశ్వ, అర్కతో భతౌ, తన్వీ, నసభా, భనయా గణాలు; క్రౌంచపదాలు, బాణ, శర, వసుశైలా, భమౌ, సభౌ కలిపి ఉంటాయి.

నౌ నౌ గోఽతికృతిః ప్రోక్తా చ్ఛన్దో హ్యుత్కృతిరుచ్యతే । వస్వీశాశ్వైర్మమతనైః స్యాద్భుజఙ్గవిజృమ్భితమ్ ॥ ౧,౨౦౯.

నౌ, నౌ, గో కలిపి అతికృతి ఛందస్సు అంటారు. ఉత్తకృతి అనే ఛందస్సు; వస్వీ, ఈశ, అశ్వ, మమతనైః కలిపి భుజంగవిజృంభిత ఛందస్సు అవుతుంది.

ననరసైర్లగయుక్తైశ్చ అపవాహాఖ్యకం యతిః । గుహైః షడ్భీ రసైర్బాణైర్మోనాః షట్సగగా గణాః ॥ ౧,౨౦౯.

ననరస, లఘుతో కూడిన అపవాహాఖ్యక ఛందస్సు; ఆరు గుహ, రస, బాణ, మోనా, ఆరు సగగా గణాలు కలిపి ఉంటాయి.

చణ్డవృత్తిప్రపాతోఽసౌ దణ్డకో నౌ తతోఽగరః । రఫేవృద్ధాన్తకాదస్య వ్యాలజీమూతకాదయః ॥ ౧,౨౦౯.

చండ ఛందస్సు, ప్రపాత, దండక, నౌ, ఆ తరువాత అగర; రఫే, వృద్ధాంత మొదలైనవి, వ్యాల, జీమూత మొదలైనవి ఉంటాయి.

శ్రీగరుడమహాపురాణమ్ ౨౧౦ సూత ఉవాచ । సససలగాశ్చ విషమే పాదే యద్యుపచిత్రకమ్ । సమే భౌ భగగాః స్యుశ్చ ద్రుతమధ్యా భభౌ భగౌ ॥ ౧,౨౧౦.

సూతుడు ఇలా అన్నాడు: సససలగా అనే ఛందస్సు విషమ పాదంలో ఉంటే దాన్ని ఉపచిత్రకము అంటారు. సమ పాదంలో భౌ, భగగా ఉంటే ద్రుతమధ్యా, భభౌ, భగౌ అని అంటారు.

గః పాదే విషమేఽన్యత్ర నజౌ జ్యౌ చ గణౌ స్మృతౌ ॥ ౧,౨౧౦.

అసమమైన పాదంలో 'గ' అని, మిగతా చోట్ల 'నజౌ', 'జ్యౌ', 'గణౌ' అని గుర్తించాలి.

విషమే వేగవతీ సా గః సమే భౌ భో గగౌ గణాః । పాదేఽసమే తజౌ రో గః సమే మసౌ జగౌ గరుః । భవేద్భద్రవిరాట్కేతుమతీ తు విషమే సజౌ ॥ ౧,౨౧౦.

అసమమైన ఛందస్సులో 'గ' వేగంగా ఉంటుంది; సమమైన ఛందస్సులో 'భౌ', 'భో', 'గగౌ', 'గణా'లు ఉంటాయి. అసమమైన పాదంలో 'తజౌ', 'రో', 'గ' ఉంటాయి; సమమైన ఛందస్సులో 'మసౌ', 'జగౌ', 'గరుః' ఉంటాయి. 'భద్రవిరాట్‌కేతుమతీ' అనే ఛందస్సు అసమమైనదైతే 'సజౌ' అని పిలుస్తారు.